Goietxe

FABLEAK EDO ALEGIAK

LAFONTENENETARIK BEREXIZ HARTUAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
              http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, Leonce Goyhetche (faksimilea). Hordago, 1978

http://klasikoak.armiarma.com/

Egileari buruzko informazioa:

       http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00740.htm

       Autorearen sinadura ez dakharken etsenplario bakhotxa ez da izanen hataz aithortua.

       Hirriz, ongia eta egia Irakhats ez daitezkeia?

AITZIN-SOLHASAK PUBLIKOARI

       Duela zenbait denbora erakurtzearekin bi fable multzo, bata Suberotar Yaun batek, bertzea Gipuzkoako Yaun Aphez batek bertsutan publikatuak: ethorri zitzaitan gutizia Laphurdiko hitzkuntzan lan beraren egiteko; ez hek baino hobeki egin beharrez segurki; baina bertzela, eta Laphurdiko mintzoaren arabera. Hala nola ezen, plat bera izan baidaiteke hirur kozinerez diferentki aphaindua, eta gisa bakotxak baidituzke bere zaleak eta yaleak: hala orobat liburu berak hirur eskribatzaille direntez landuak eta moldatuak, badituzke publikoan erakurtzaille gustu diferentetakoak. Agian hunek ere baturen ditu bereak.

       Batek baino gehiagok galde dezakete: baiña zer da fablea edo alegia? Galde hau naturalena da ezdakienaren ganik. Baiña gauza ez hain errexa esplikatzeko dakienarentzat ere: eta askotan gerthatzen baita gauza bat zenbateaz xehatzenago, eta hanbatenaz dela, argitu behar bidean goibeltzenago; beldurrez hori bera dakidan gertha, erranen diotet beraz hobe dutela berek ikhusi; eta aski dutela erakurtzea atenzione eta gosturekin ondoan dathorzen fable horiek bururen-buru: eta laster endelgatuko dute fableak direla Ebanyelioko parabola edo konparantzen iduriko kondaira labur batzu, karloak fruitua eta azalak mamia bezala, morala edo irakatspen zenbait bere baithan zerratua dakhartenak: eta hau fablegilleak fable bakotxaren ondotik ezartzen ohi du. Baiña hau baiño hoberik bere kaskotik edo bihotzetik erakurleak athera uste badu, zillegi zaio egitea.

       Norbaitek baderrake oraino: baiña fableak gauza ariñak, ergelak eta ilhaunak dire; haurrendako baizen on ez dire. Bada gauza bera da erraite ohi karamelu eta konfiturez ere, haurrentzatekoak dire. hargatik ikhusten ohi da presuna handituak ere hetaz zale direla eta yale. ez othe dute ere haurrek baiño hainitz gehiago iretsten? Gauza bera adit en da erraten zoriz kateximaz ere; haurrendako dela, handiak badoazkela hura gabe. Enganio tristea! Ezen nahi katexima haur-danik den irakhasten, orduan delakotz izpiritua egiteko eta enbrazu guzietarik huts, eta kateximako dotrina baitezpadakoa:bizkitartean ez zaie erakhasten haur direlakotz, baina handitu eta, orduan ikhasi legea baliatu behar zaiotelakotz bere bizitzearen erregelatzeko. Bada fableak ere haurrer zaizkote irakhasten, ez hekientzat baizik on eztirelakotz: ezen hek ikhasten dituzte lorietan eta kondatzen, baiña perroketaren pare, mamiaz edo moralaz kasu guti egiten dutelarik. Handiek aldiz erakurtzen dituzte zentzuzki, eta hirriz daudela iretsten dute irakhaspen on zenbait, bizitzeko helantza askotan balia dakioketena huts zenbait ebitatzeko edo berthute zenbait pratikatzeko. Hala egin behar lukete segurik. eta hori da edo izan behar da fablegille eta inprimatzailleen xedea. Eta Lafontenen fableez bezanbatean, baderraket hemen; oradorek bere diskursetan, eskribatzaillek bere liburuetan eta edozein yende yakinek noiznahi hitzketa edo konbertsazioneetan badakharztela hetarik hartu asko tretu eta bertsu, erraten edo eskribatzen dutenaren sustengu edo edergaillu bezala. Eztire beraz fableak gauza illhaun eta funtsgabeak: eztiren funtsgabe, funtsgabe eta fuiñez arin direnentzat baizik. Bertzelakoek badakite hirri egiten; eta hirriz daudelarik, bere ona eta abantailla hetarik atheratzen.

       Fiñean, ez othe da han edo hemen zenbait izpiritu hertsi edo mihi laster derrakenik: fableak, fableak! zer suiet edo materia Aphez baten kaskoaren eta astien okupatzeko! Ez othe zuen bada bere estatu sainduan okupamendu serios eta solidoagorik? holako lan ergeletan dabillan Aphez baten kaskoa, hum! solidoa othe da hanbat eta berthutea segura?

       Oh! emeki, emeki, othoi, anaia edo arreba! Aithorduko dauzut bada hasteko laiñoki, nerenaz karatera aski alegera dudala; eta eforta guti egin izatu dudala ere hortarik korreyitzeko: Ez daukat ezen hori biziotzat hala nola urguillua, kolera, etc. Bainan erranen dut halahala sobretan hortan ere iragaitetik begiratzera egiñ izatu dudala; eta hori aski dadukadala: eta zuk ere gauza bera egiten baduzu, ederki eginen duzula. Erranen dautzut eztela izatu nihoiz nihon legerik, komentu zenbaitetan ezpada, hirri egitea eta eragitea, eta alegeratzea debekatu dukenik, oneski eta modeski egiten delarik. Erranen derautzut, saindu iragan gehienak alai eta arrai izatu direla; eta batzuek ere, ez saindu ttipienek halere, bere liburutan asko izpiritu kolpe alegera eta hirri eragiteko tretu erreiñ izan dutela; eta gauza bera egun oro egitren dutela Yaun misionest eta Erretorek ere, bereziki luzesko predikatu behar dutenean, beldurrez unha dakizkoten aditzaleak edo loak gaindi. Erranen derautzut: Yainkoak berak deklaratzen darokula eskribu Sainduetan, debozino alaia eta emaille arraia dituela meneratzen. Bertze non nahi bezala, Aphezetan ere, badire batzu bethi serios eta goibel dabiltzanak; hortzik ederrenez ahoa mublatua dutelarik, nihoiz hirritto batez ere argitaratzen ez dituztenak: bertze batzu aldiz, bethi bekhoa arrai, ezpaiñetan bethi, erran badaite, hirria hasia dabilkatenak, eta hortz guziak zenduak izan arren, dituzten hobi guziak hirririk frankoenetan iguzkitaratzen dituztenak. Zer bada? lehenbiziko horiek izanen dire oro saindu; eta azkeneko hauk oro diabru? Ez daiteke holakorik: eta hortaz segurtha daiteke gorago erranetarik batbedera.

       Bertze alde, Lafontenen fabledegian ezdut itsurat eta ahurka hartu, aitzitik ikhisiz, miratuz eta berexiz. Lafontene gaizoak nahastatu ditu bere fabletan asko arinskoak, legartsuak eta izpirituen harrotzera eta bihotzen asaldatzera darontsaketenak: hek utzi ditut bazterrera. Baldin heien bidez eragiñ izan badu hirri asko, segur da azkenean berari isur-arazi izatu diotela nigarra franko.

       Baina baderrazu bethi: Aphez batek ezduia eginbide seriosagorik bere denbora iragaiteko? Bai duda gabe. Baiña baderrat ausarki ez dabillala bethi hetan, ez dezakela ere. Badea nehor bere estatuko edo ofizioko lanetan pausapen eta erlaxarik gabe haritzen denik? Ez segurki: ez daiteke ere. Badeia emarik ere bere killoa edo orratza utzirik hauzora bedere yalgiten ez denik aphur bat hats eta aire hartzera, dakitzanak kondatzera, ezdakitzanak ikhastera, oren bat edo bertze hitzketan iragaitera? Eta oxala inozentki bethi! oxala elhe hek guzietarik norbaiten omen onak galtzen ezbalu zathirik! Baditu beraz Aphezak ere bere pausa orduak, zoinetan okupa baidaiteke estatuko eginbideez bertze zerbaitetan: eta horlatan, ordu eta asti horietaz baliatuz, bere eginbide hertsier batere bidegabe egin gabe, ephe luze batez bedere, has eta osa dezake hulako obra bat aise.

       Ezdaukat beraz holako erantzute edo erreportxurik merezi dudala; eta ene obraren alegeratasunak nere karateraren errespetua deusetan ere guti dezakela, edo hortan trabaillatzean, nere estatuko eginbideer deusik ebatsi diotedala.

       Baiñan obra bera, lanaren egindura? gramatikako eta neurthitz edo bertsuen erregela guzien arabera moldatua dea? Ezduta pontu horren gaiñean kontzientziako ausiki zenbait sentitzeko? Eta nik baderrat: Badea gramatikarik gure lenguaiaren mintzoa osoki fitsatu duenik? Ez duia suberotarrak berea? Baxanabartarrak berea? Bizkainoak berea? Gipuzkoarrak berea? Eta guk Laphurtarrek geurea? Eta neurthitzen erregela guziez errezibitu eta berdiñ pratikaturik badea? Eta izan ere baditekea? Nik eztut ikhusi holako libururik. Eta iragan poeta edo bertsugillen erakurtzetik ere ez zait gelditu holako pentsamendurik. Eztut beraz bilhatu baizen bertsuak egitean izarietan ahalik yustuenak, eta buruak ahalik hobekiena parekatuak eta elkhar idurienak; haritu naiz emaitera lenguaiarik klarena, liraiñena eta endelgatzeko errexena; extseiatuz sartzera Lafontenen pentsatzeko eta mintzatzeko laiñotasunean: eta badiduritzait hunen tretu ospatuenetarik asko aski urruski itzuli ere ditudala. Ebitatzera haritu naiz frasa modorrotsu eta korapillutsuak leitzalea nekhatzen, khexatzen eta desgustarazten dutenak: beldur ere banaiz batzuek kausi dezaten fabletako nere mintzoa, sinplegia edo komunegia. Baiña zer egiñ? Egiña egiñ. Bethi atsegin bat da erakurtzen dena aise konprenitzea: hauk ere badukete bere meritua: bedere nik badakit bazutela bere nekhea eta ez xumea. Biz aski hemen pontu horietan nee eskusatzeko: alfer laite gehiago luzatzea.

       Zer! Yaun Apheza, ez duzu bada oraiño hitzñobat, azken hitztto bat? haiñ diferenta othe zare bada egundaiñoko aphez guzietarik? Ah! publiko estimagarria! erran baniezazu lan hau egitean ez nuela bertze xederik, ez gogoan bertze deusik baizen zuri hirri egiñ araztea, eta azukreztatu pillula zenbait irets-araztea; gezurra erran niro. Desiratzen dautzut beraz obratto hunen erosteko gutiziarik beroena, eta axalaz hirriz zaudelarik, mamiaz probetxatzeko zoriona.

LIBURU LEHENA

BELEA ETA AXERIA

Musde bele zegoen haritz tontorroan,

Haidorrik zadukala gasna bat mokoan,

Aldiz axeri Yauna goizdanik yaikia,

Zebillan non eraiki bere gosaria.

Usaiñak sudurra yo dioeneko,

Bele gasna-dunaz ohartu deneko.

Egun on, Yaun bele, maltxurrak diotzo:

Zoin zure ikhusteak gaur demaitan plazer!

Nere begietan ala, baitzare eder

Egiaz haiñ eder balitz zure kanta.

Nola baita zure luma distianta;

Oihan hautan segur ez laite garabik,

Abere ez hegaztin, azinda ez xoririk

Ederrez zurekin iharduk lironik.

Elhe legun hautaz hazia guzia,

Senti du beleak kantatu nahia:

Mokho beltz zabala dueneko ideki,

Gasna badoako lurrerat itzuri.

Erne horren beira zagon axeria.

Segura izaiteko bere ase-aldia,

Ez balitz belea izatu hain gaizo.

Axeriak egiñ etzukeien friko.

     Hark urriko bazukeien

     Ziñ ere egin omen zuen

     Bainan ez beratxe baizen.

          Berriz etzutela

          Atzemanen horla.

Oy! zenbat mundu huntan oiñ bitako axeri,

Bele gaizoen gostuz ohi diren bizi!

          Bethi da lausengaria

          Entzuillen gostuz hazia.

TTIRRITTA ETA XINAURRIA

Ttirritta zagon kantari

Udak ziraueiño bethi,

Zenean negua ethorri

Bazukeien pentsa zeri.

Lau ill luze pasatzeko

Eta deusik ez yateko.

Ez xixari, em marmotxa;

Etxea zedukan hutsa;

Soillaruan ez bihirik,

Bankan ere ez laborerik:

Badoa bada hauzora

Xinaurria aizpa baithara

Gosetea kantatzera.

Agur, aizpa, banathorzu;

Zertan naizen ikhus-azu:

Nauzun, othoi, urrikari,

Prest indazu zerbait bihi:

Hitz dautzut, duda ez zaitela,

Zuhork badakizu berdiñ,

Gurekin hitza dela ziñ:

Bihurtuko dautzudala

Ethorri deneko uztailla

Intresekin kapitala.

Xinaurria baita guti prestatzaille

Gutiago are emaille:

Badiotzo ttirrittari:

Oro zaite elkhar iduri;

Hartzean handi promesak,

Nasai ziñak eta hitzak:

Ondoan ill ephekoa

Nihoiz ez agertzekoa.

Karitatezko legea

Ezta alferrak bazkatzea:

Nekhez tugunak uztatu

Nekhez guk utzten ditugu:

Eta zuk uda zenean

Zertan bada ziñaraman?

Kantuz nindagoen bethi

Zathorkidaken nor-nahi;

Ez bekizu gaitzi hori

Ay! ay! zure zelebrea!

Biba horlako umorea!

Kantuz uda ziñaraman?

Emazu bada orai dantzan.

Banoa nere lanera

Bazoazke kantatzera.

       Fabetto hau zertarako?

       Oror irakhasterako,

Adin gastean dena alfer eta nagi,

Zaharrean maiz dela gose eta egarri.

Eta huzkur dagonak denean lan-bide.

Badukela ondoan zer yan gabe yan-bide.

Finean gaizki dena ohitu gaztean,

Zaharrean bioa zakua soiñean.

GIZONA ETA HERIOA

Gizon bat zathorren behiñ oihanetik,

Egur-zama batez soiña kargaturik.

Bazakarren ere denbora berean,

Urthe askoren karga zama haren pean.

Oiñ bat oiñ bi nekhez zebillan gaizoa

Hanketarik flako, ephel paparoa;

Hori zuen harrek ardurako tatsa;

Bide-erditarako zaio eskasten hatsa.

Botatzen du zama haritz baten kontra,

Errara bera ere doako gaiñera.

Ah! badaitekeia munduan gizonik

     Ni bezaiñ malurus denik?

Naizenaz geroztik munduan agertu,

     Plazerik ez dut dastatu.

     Askotan ez yatekorik.

     Nihoizere ez deskantsurik:

Emazte eta haurrak nonbaitik hazteko,

     Zergak ere pagatzeko:

     Eta guzien gaiñera

     Hartzeduna eta malobra.

Hau bizia, dio, hau bizia bada!

Ez, ez aboro nik eziñ yasana da.

Athor, herioa athorkit honera,

Bizi gaitz huntarik nere lexatzera.

Herioa dathor itxura txarrean.

Bere sega latza daukala soinean:

Huna ni, erradak zer egin behar den.

Eta nere-ganik zer eskatzen duken.

Ah! barkhatu, bada; nahi baninduzu

Zama hau soiñera goititzen lagundu?

     Fable huni darraiona,

     Da segidan dathorrena.

     Urrun deiño herioa,

     Fanfarrun dela gogoa:

     Hurbill denean ikhusten:

     Bertzela dela pentsatzen.

Eta yasateko zer-nahi dukegun;

Hobe dela bethi Yauna deithu lagun.

IGELA IDIAREN BERDIN EGIN NAHI

Igel bat zegoen behiñ idi bati begira,

Miretsten baitzuen hagitz hark zuen tailla ederra.

Hauxe da hau kreatura galant eta yoria!

Eta arrotzea bezain ni laburraeta ttikia.

Beha zadazu, aizpa, ongi, naiz entseatu nahi,

Nolazpait naiteken egiñ abre hau bezaiñ handi.

Ezen egia errateko yelosiak narama,

Hetsi ahoa eta hor da hasten pherma eta pherma.

Han naiz? —Ez oraiñon: orai? —Orai ere ez oraindik:

Orai hargatik banaite. Urrun zande izaritik:

Azkenean sinple hura hainbertze da phermatzen;

Non bertan hatsak ithorik baitu leher egiten.

          Askok ez dute munduan

          Funts gehiago buruan.

          Laborariak nahi du

          Goldea pluman trukatu:

          Eta utzirik kapelua

          Xapelaz gorde burua.

          Neska lanekoak ere

          Dama aditu nahi luke:

          Bazaio estofa eziña,

          Duken bedere fazoiña

          Artekoak nahi luke

          Gorago dena imitatu;

          Beherean denak ere

          Bedere artekora heldu.

          Horla phermatuz sobera

          Etxeak doaz lezera.

          Baiña zuhur izaiteko

          Batbederak izar bezo,

          Ethorkiari tonua

          Eta boltsari gastua.

BI MULAK

Bi mula zoazen soiñez-soiñ bidean,

Konpai konpañero batasun onean:

Olo a zaraman bizkarrean batak

Grabeletikako dirua bertzeak.

     Hunek, kargaz fiertua,

     Gora darama burua,

     Ozen kroskoilen soinua.

Horla zoazila gutien ustean,

Etsaia agertzen da bide sahetsean:

Eta oldartzen zaio mula aberatsari

Behatu gabe ere zaldare-dunari.

Hortzez eta ustarkoz kuraie handian,

Egiten du kontra alegiñ guzian:

Horla hari dela laster zillatua

Sistako zenbaitez senti du larrua:

Badoako ordutik animu guzia;

Plaiñuz eta orhoaz, badago eroria:

Hau zen beraz, dio, sari igurikia?

Badoa, bertze hau oso zen guzia!

Konpai dio harrek ez duk ez on bethi,

Ohore eta karguz izaitea handi:

Ni nauken bezala bahintz hi ere izan,

Eyharazain baten astoen arrolan;

Bahuken bidea nik bezala libro

Ez eta haiñ bertze azalean zilho.

BILDOTSA ETA OTSOA

     Arkume bat gan zen ibai batetara,

     Bere egarriaren ur freskoz hilltzera:

     Otso bat ere ibai beraren aldean.

     Hari zen edaten gaiñeko partean.

     Barur-gaitzik khexo zebillan maistroa;

     Nola ere omen baitu yan-xahar gaitztoa,

     Baita bildots mamiz zintzurra frianta

     Laster gaixoari badema disputa.

Zertan, ergela, yarri haiz ur berean nerekin?

Hail, dostetak errabill-zkik hire idurikoekin.

Geldi hadi, zithala, ura zinkintzen dautak niri:

Bildotsak aldiz eztiki: nondik dalgiket hori?

Ikhus-erazu nola ura dathorkidan hor gaindi.

          Ago ixilik, hitzuntzia,

          Nahasten daik ur guzia.

          Duela urthe bat apenaz

          Mintzatu haiz gaitzki nitaz.

          —Nondik hori egin nuken?

          Yaioa oraiño ez nintzen.

          —Ez bada hirea obena

          Dukek hire anaiarena.

          —Eztut batere anaiarik;

          Amattok eztu ni baizik.

          —Ez baduk anaiarena,

          Du iragan zenbaitena.

          Hortan gaiñera yauzirik,

          Harturik lepo-zakitik

          Badara oyhan-pera;

          Eta harekiñ gogara

          Hautsten du bere barura.

          Ez pentsa hemen hargatik

          Ez dela nihon otsorik,

          Oyhan zilhoetan baizik.

          Baina giza-artean ere

          Ez hain arraro halere;

          Handi direnek xumeak,

          Eta aberatsek pobreak,

          Ez baituzte ere iretsten,

          Badituztela lehertzen.

          Eta ondikoz moda dela

          Txarrenak amor demala.

URDEA, AHUNTZA ETA ZIKIROA

Urde bat eta ahuntz bat eta zikiro bat,

Karroz betan zoazen behiñ merkaturat.

Hobeki errateko, bazaramatzaten,

Ezen hek bere oldez naski ziren goanen.

Urde Yauna zioan khexo gehienik,

Ixil hura ez zaiteken kurrinka egitetik,

Bideak ziraueiño musika samiñak,

Larrutuak zeduzkan beharri guziak.

Ez dirau itzaiak, eta erraten dio:

Yauna, zuk zer duzu horla asaldatzeko?

Ixilik zu ere nolaz ez zaudeske,

Bertze bi presuna goxo hauien pare?

Urdeak derra, ez naiz hoien iduriko,

Bata baita sinple, bertzea aldiz gaizo;

       Eta behar bada oraiño

       Hauk zortea berzelako.

Uste dezakete daramatzatela

Xoilki esnea, eta illea khentzera.

Nik aldiz ez baitut bizi naizelarik

Biziaren ordain emaiteko deusik:

Bainan emaiteko dukedan bakharra

Ondikozki baita hill eta xingarra.

Ixil nadin gero zuk erraten duzu?

Itzai zelebrea zuk aise diozu.

Baiña itzaiñak berriz: egonez oihuka

Ordea ez dukezu zuk zortea xanya.

Arrazoiña itzainak bai urdeak ere;

Nik itzaiarekin baderrat halere:

Gaitzari denean eziñ itzuria,

Alfer dela luze negar issuria,

Eta berdin gero egin behar dena.

Hobe dela dadiñ kuxian egiña,

Baita konformatu goiko nahaiari:

Eta sentimendu haiñ noble den hori

       Ez badaite izan urdetan

       Oxala balitz yendetan.

EZKURRA ETA KUIA

     Ongi da bethi egina

     Yainkoak egin duena

Hunen frogaketa bada ibilli gabe

     Munduz-mundu, bidez-bide,

     Kuietan aurkitzen dut nik.

     Peisant batek ikhusirik,

     Fruitu hori hain gordoa

     Girtoia aldiz hain flakoa.

Buruan zer zuen dio, gure erneak,

     Hauk guzien Egilleak?

     Zoin gaitzki zuen ezarri

     Horra-horko kuia hori!

     Pardi! nik nukeien eman

Haritz hoietarik batetik dilindan;

     On zaiteken lana orduan:

          Arbola nolako,

          Fruitua halako,

     Gauzari traza emaiteko.

     Peillo, damurik ez hintzen

Hire erretor Yaunak predikatzen duen

     Yainko haren kontsilluko,

     Hobeki lituzkek oro.

     Ezen konparazionera,

     Zergatik, othoi, ezkurra

          Nere erhi-xingarra

          Bezanbat ez dena

Harako-han dago dilindan emana?

     Segur, egille puxanta

     Hemen ekibokatu da,

     Nik ezen fruitu horier

     Gisa hurtan ezarrier,

     Zenbatez behatzenago,

     Hanbatez Peillori zaio

     Legez iduritzenago,

     Bat hartu hemen ustean,

Hartu bertze izan dela ustekabean.

Pentsaketa hortaz burua hartua

Gure giza dago net enbrakatua:

Hainbertze izpiritu duena kaskoan,

Ez daite sar, dio, niholere loan.

Zuhaitz baten-pera badoa etzatera,

Badathokio ere loa betphurura.

     Bada lotan dagolarik

     Ezkur bat haritz gainetik

     Erortzen zaio gaiñera

     Kolpatzen ere sudurra

     Kolpe hortaz atzartua

Bere sudurrera daramala eskua.

Ezkurra ukitzen du bizarrean lothua.

Sentitzearekin zaurthua sudurra

     Bertze solhasik hark derra:

     Oiei! odola dut, dio,

     Zer zen beraz gerthatuko

Erori izanbalitz arbola gainetik

     Ezkurraz bertze kargarik?

     Baiña urruski ezkurra zen.

     Ni zoiñ gaitzki mintzo niñtzen

     Nere arpegia zertan zen

     Ezkur hau kuia izan bazen!

     Yainkoak nahi izan eztu,

     Segur, arrazoiña ukhan du;

     Horren motiboa niri

     Orai zait agertzen klarki.

     Bego, bego Yaungoikoa,

     Obrari soberanoa;

     Bedi bethi laudatua,

     Peillok dio, xanyatuia

     Dezarla ezkurra goiean,

     Eta kuia beherean;

     Eta mundua gerora

     Bioa ohi gisara:

     Ez dagoku pleinta guri;

     Zer den konbeni hark daki.

PEGAR ESNEAN

          Aneta zoan hatterik

          Hiri hauzokora goizik:

          Pegar bat esne buruan,

          Burute eder bat estrainan.

          Bazaraman hark hargatik,

          Buruan arranyaturik,

          Pegar esneaz bertzerik.

Husu eta ariñ zoala alegera bidean,

Bere baithan huna bada hark nolatsu zerasan.

Nere esnea saldu eta harrek eman dirutik

Aroltze dozena zenbait erosiko ditut nik:

Xitotarik, axeriak nahi edo ez nahi,

Urdetto bat erosteko geldituko zait aski:

Ene urdea ya ttarroa, yangabe haiñitz bihi

Arthatuz ongi, zait niri egiñen urde handi:

Hau saltzearekin aldi enbrazu handi gabe,

Umedun behi baten naiz betan egiñen yabe:

Horla dotea billdurik falta egiñ ez dezake,

Ezkontza on baten bidez naiz egiñen etxeko andre.

          Baiñan hementxet Aneta

          Gerthuz behatztopatzen da.

          Eta doako pegarra

          Bizkarra-gaiñdi lurrera.

          Adio xito eta urdeak;

          Adio behi, xahalak;

          Adio dote eta ezkontzak,

          Eta fortunazko ametsak.

          Nere neska gelditzen da

          Lehen zen bezala Aneta.

Fable hunek irakatspen haiñixko badituzke,

Zuk har ezazu gogoan ongi bedere hauxe:

Geroaren gobernua utz-ozu bertze bati,

Aitzitik hots-emozu zuk oraikoari bethi.

Gogoetan dabillana maiz da behatztopatzen,

Izarrer beha zoana, zilhorat erori zen:

Gaztelu egiten hari espaiñian bazare,

Frantzian ez daigikezu ez borda txar bat ere.

BI MEDIKUAK

          Behi dotor Berrigaitzek

          Ikhusten zuen eri bat.

          Eri bera Berrionek

          Ikhusten zuen orobat.

Hunek zion, eri hunek eman dezake onera;

Harrek ez, abian da hau zenduen ikhustera:

Harrek zio: bedi purga, hunek ez, bedi sangra:

Ondikoz segituz hunen ordenantza hazkarra,

Ustekabean eria badoa bertze aldera.

Biek gutiago ez dute biktoria kantatzen;

Batek zion: hill da bada, hori nik erran nuen:

Bertzeak: nere manuak harrek egin balitu.

Ez xoilki hura etzen hillen, baiña zaiten sendatu.

          Baldiñ eritzen bazera

          Deith zazu aldamenera,

          Mediku bakhar bat xoilki:

          Ona bada, hau bada aski.

          Bi hoberen betan baiño,

          Arteko bat lehenago.

          Baiñan ez pentsa hargatik,

          Bethi gaitz guzietarik

          Zaituztela libratuko:

          Zeren bat baita ethorriko

          Zoiñetarik sendatzeko

          Ezin baita kausituko,

          Ez eskoletan dotorik,

          Ez baratzetan belharrik,

          Ez botiketan drogarik,

          Ez peisant xarlatanik,

          Ez ema begi-gorririk.

          Orduan kofesor on bat

          Deith zazu zuk aldakera,

          Ordu haiñ proziatu bat

          Utz behautzu itzurtzera.

BI PELEGRINAK ETA OSTRIA

Bi pelegrin zoazila kosta hegian gaindi,

Hara huna beha, non zer zuketen hek ikhusi:

Ikusten dute ostria bat harean zabaldua,

Mami umo eta gixen bat zedukala agertua:

Batek derra: zer ostria, nerea da guzia;

Segur naiz ezen lehenik dela nik ikhusia.

Bertzeak: ez hezatuko horrek ez dautzu ganga;

Zuk baiño lehen segurki nik ikhusia baita;

Lehenak hartu nahi du hubilldu direnean,

Bertzeak dio utz-arazten pusadako batean.

Hunek tira, harrek pusa, horla direla hari,

Yaun yuiea hor da gerthuz iragaiten han gaindi

Zoinak bertan nahi baitu fiñatu hauzi hori.

Bere kausa pletiatu bakotxak duenean,

Yuiea zaie prudentki yartzen bien artean:

Eta serios harturik eskuetan ostria,

Hastekotzat iretsten du hunen mami guria

Koehkotarik bana gero demaie partideri,

Emozue, derraiela, esker yustiziari.

          Hauziak nihor ere eztu

          Nihoiz ere aberatstu:

          Mamirikan baldiñ bada

          Hura yuie yaunentzat da.

          Partidak doazi berdiñ,

          Zoiñ bere axalarekin:

          Edo hobeki, doazi

          Nola baita erraten ohi,

     Hau athorra arras, hura billhuz-gorri.

               Hauz onenari

               Eginik ihesi

     Akordu txarra ere hobe da onhetsi.

BURU PELATUA

     Gizon bat zelarik onduxea adiñez,

     Ez gazte ya aboro, zahar ere arras ez:

     Bi kolore yadan egiña bilhoa

     Baiña den berdena oraindik gogoa

     Xedea hartzen du bada ezkontzekoa.

     Begiztatzen ditu hurbill alhargun bi;

     Batek ere ya eman zeikan lanik aski.

     Bata zen gazte, eta eder, baiña pobre,

     Bertzea onduago, baiña bazen dote:

     Baita urthen laidoak erreparatzeko,

     Kalitate hunek bazituen asko.

     Galaia badabill batetik bertzera,

     Amorante urusa bizi da gogara:

     Bi dontzeillek ere hartzen dute ederki,

     Baiña beren pare dute ikhusi nahi.

     Gazteak kaskoa bi ezkuz harturik,

     Bilho zurituak khentzen daizka errotik:

     Bertzeak aldiz beltz daudenak oraiño

     Diozka ebakitzen azkenekoraiño.

     Eta biek dute yorratzen hain ongi,

     Non baitu kaskoa meloi bat iduri.

     Noizbait gizontxoa denean ohartu,

     Kaskoa freskosko nola senti baitu:

     O dontzeilla ederrak! gosta bazait ere,

     Lezione ontxo bat hartu dut halere;

     Edozein bitarik nukeien emazte,

     Nere galtzak laster hark nahi lituzke;

     Zoazte, dio, arrebak; eta biphilltzeko,

     Ezazue bilha bertze zenbait kasko.

Eta ordutik hura alde bat urrundu zen hetarik;

Urus ez bazioten hek biphilldu hura baizik.

          Haiñitzek yoko berean

          Galtzen dute ustekabean,

          Bilhoa ezbada zentzua

          Zentzuarekin dirua:

          Eta azkenean badaude

          Ez diru, ez eta ohore;

          Nola bertzea ille gabe.

          Bertze batzuek oraindik,

          Dontzeilla zenbaiten gatik

          Dute osoki xoraturik,

          Erretzen bere kaskoa;

          Ez zaiten hanbatekoa.

          Zer heriotek tontoa!

          Guziz deithoratzekoa!

ASTOA ETA XAKUR TTIKIA

Gutiak dire zeruaz hala faboratuak

Agradatzeko dohaiñaz sortzean dohatuak,

Hau heier behar zaie utzi: eta ez izan gaizoki

Fable huntan agertzen den astoaren iduri:

Zoiña nausiari gostu gehiago emaiteko,

Eta maitha garriago harentzat izaiteko,

Zarezatzera hurbilldu bai zitzaion galanki:

Hala egiten xakurtto bat baitzuen hark ikhusi.

     Nola! xakur txar hori

     Haiñ goxoki da bizi

          Bere nausiarekin

          Baiare andrearekin:

          Hor da pherekatua,

          Baita besarkatua:

          Horren merezitzeko,

          Zer duke egiteko?

          Patta bat hedatzeko!

          Baldin hortarako

          Hori badaite aski,

Niri ere iduritzen zait daigikedala hori.

Hortan bere nausiari badoako arraiki,

Eta adar zaharkitu bat altxaturik eztiki,

Erortzerat utzten dio kokotsaren gaiñera

Botatzen duela beta orho eder bat airera.

Ola! ola! zer zareza, zer musika xarmanta!

Nausiak dio furian: Nere baistoai non da?

Esku biez hau harturik, komeni zen bezala,

Luzaro asto gaizoari zurratzen dio azala:

Eta orduko komedia zen akabatu horla.

          Ez bortxa zuk zure antzea,

          Bakotxak badu berea:

          Baldin utzirik zurea

          Bertzek bezala egitea.

          Nihoiz baduzu billhatzen

          Onik ez duzu egiñen.

     Yendea yendetik, hain da bertzelako,

     Nola xakurtto bat astotik baidago:

     Zure antzetik kanpo egiten tutzunak,

     Oker daude nola, ezkerraz egiñak.

     Ez badakharte ere bastoi ukhadia

     Badakharte yenden, burla eta hirria;

          Hau ere ez baita loria.

ASTOA IHIZIAN

Eyhara bateko astoa

Kaskoz baitzen harroskoa,

Bere lagunak utzirik,

Lehoiñ larruz bestiturik,

Goan zen behiñ ihizira

Buruaren arintzera.

Bazabillan fanfarruna

Arras iduri lehoina;

Ikhusten zuten orduko

Lehoin hain tailla ederreko;

Laur atzetako yendeak

Ikhara handiz betheak

Ihes zoazin guziak.

Ongi zoakon afera

Libertitzen zen gogara.

Baina eiharako mutilla,

Illkia zen haren billha,

Berekin ber makilla.

Ikhusten duen pontutik

Ezagutzen du urrundik,

Bi beharri puntetarik.

Helas! gorde eziñ zituen

Luzexkoak baitzituen.

Eta bastoi ukhaldik a

Darama abrean laurenka.

Eihara-aldera maska.

Harrituak oro zauden

Gizon hau nola hari zen,

Eiharara Lehoi billtzen.

Horla andre batzuek ere

Ihizira illkitzen dire;

Bertzen arropak soiñean,

Arranyu ederrenean,

Ez dutela falta deusik,

Barneneko linya baizik.

Baiña ardietsten ez dute,

Later ezagun baitire:

Nola astoa beharritik,

Hek bertze zerbaitetarik:

Eta illki ziren bezala

Ongi nahiak bertzela

Doaz zoin bere etxetara.

Zarpill utzien hartzera.

ARRATOINA HERMITAU

          Lebantekoek diote

          Egia den badaiteke,

          Ziñ egin nahi ez nuke.

Arratoi bat lehenago, bere baithan sarthua,

Munduko gan-ethorriez arras desgustatua:

Guzier adio erranik erretiratu zela,

Olandako gasna baten barnean bizitzera.

Zeldatxo bat egiñ eta haren erdi-erdian,

Goxoki han bizi zela urus bakhe handian.

Atzez eta hortzez hariz bere bizi-tokia,

Ezarian egiñ zuen gustos eta konplia.

Geroazko griña gabe bethi izan oraikoa,

Bethi prest baitzagokion hazkurri gustukoa;

Yadan egiña zen gixen eta gorddo-gorddoa:

Hain da gorphutzarentzat on sosegu barnekoa.

Urus arras, hark ez zuen desiratzen bertzerik.

Baiña mundu huntan ezta urustasun osorik,

Ustekabean badathor nahigabe nonbaitik.

Yan ondoan egun batez dagolarik siestan,

Arrotzak badituela senti du bere borthan:

Ideki diotenean, bizpahirur Yaun gazte,

Agertzen zaizko, direla miñtzatzen hunelaxe:

Hemen, Yauna, gathorzkitzu beharrak hartararik,

Urrun oraiño gioaz, eta gathorz urrundik:

Bai ahal dakizu naski ya aspaldi baduela,

Gathuen ta gure artean gerla bizia dela;

Ratapolis deithatzen den gure hiri nausia,

Heien armadak deukala setian ezarria;

Enbaxadore goazi gorthe estranyeretara

Dukegun erakhar zenbait gure sokorritzera.

Baiña gure errepublikak delakotz pobretua,

Partiadan ez derauku boltsa utzi garnitua.

Zerbait emaitzez zue baldiñ baginitzatzu lagun.

Gure xedea urruski arren konpli dezagun;

Othoitz giniro gartsuki gure aldetik zerua,

Dizun arren doblaturik emaitzaren pagua.

Arenga ukigarri hori zenean akabatu,

Ermitaiño zelebrea hula zaien mintzatu.

          Ay! nere haur bereziak

          Munduko gauza guziak

          Aldebat ditut utziak:

          Hemen iraganetarik

          Ez zait ya behatzen deusik;

          Ez daigiket deus bertzerik

          Othoitz egitea baizik.

          Zerua dut othoitzturen

          Bere laguntza dizuen

          Eta horiehe erran eta,

          Zerratu zioten bortha.

          Nor uste duzue hemen

          Nik dudala sieñalatzen?

          Fraidea othe? —Ez fraidea

          Nik daukat on-egillea.

          Apheza othe? —Ez oraino,

          Apheza ematera dago:

          Zikhoitza segur hobeki

          Gauza ezen yakiña aspaldi,

          Holako yenden doktriña

          Da, bedi nor bere diña:

          Nor ere ezpaita beraren

          Hanbat gaitztoago haren:

               Bakotxa beretzat

               Yainkoa ororentzat.

ARRATOINA ETA OSTRIA

     Landa batean zaukan bere egon tokia,

     Arratoiñ gazte batek primezaz utzia:

     Arbasoz-arbaso hau ethorria zuen

     Oro han bizi-izan, han hill ere ziren:

     Berak azkenekotzat atta agudiari,

     Begiak ziokitzan hilltzean han hetsi.

     Landa harrek bazemon nondik ongi bizi,

     Bazakhartzan urthean bihi suerte bi.

     Baiña nola baitzen kaskoz ariñxkoa

     Mundua ikhsteko hartzen du gogoa,

          Eta kurri-kurri gatekoa

          Ilki deneko xilotik

          Lur-muillo baten gainetik,

          Bi pattak gurutzaturik;

          Hauxe da, dio, mundua

          Ederra eta hedatua!

          Huna Larhun, hara Haia,

          Sator-lan hasi guzia

          Badiduritzo mendia.

          Zenbait egunen buruan,

          Aurkitzen da itsas-kantuan,

          Han zauden multzoka ostriak

          Marea ganak utziak:

          Oro uste du arratoiak,

          Direla liñako untziak.

          Oy! nere atta difuntoa

          Zoiñ ziñen gizagaoxoa!

          Mundu huntarik goan zare

          Haiñitz gauza ikhusi gabe:

          Hori da egoitea bethi,

          Hautsean gathua iduri.

          Huna bada guk mortuak,

          Mendi, haran, desertuak,

          Yadan iragan ditugu:

          Baiña edan hetan eztugu.

          Huna erresuma hezea,

          Eman zaizu ikhustea.

Bere gogoan holako gauzak darabilzkala,

Ostria bat ikhsuten du zabaltzen hari dela;

Mami gixen, umo, eder bat erakhusten duela.

Hau zer da, derra arratoiñak, badiduri xingarra,

Ene uztez ase-aldi on bat da nik egin beharra.

Bi yauziz tirria onean aldera badoako,

Eta mami gixenari hortzez hor lotzen zaio:

Baiña ostriak kolpe kolpez koskoak zerraturik,

Segadan nola gaixoa hartzen du muturretik

Horra zer bada ez yakiñak ohi duen egiten:

Xilotik tristea oxala nihoiz athera ez bazen.

          Arratoiñaren zortea

          Ezta parerik gabea:

          Oiñ bitakotan zenbatak

          Bere aita-amez unhatuak,

          Zingar, arto eta pitarraz

          Eta bere kapusaillaz

          Supherki desgustatuak,

          Dohazinak hiritara:

          Gaizoek uste dutela

          Hetan biziko direla

          Ttoina eta oillaskoz gogara.

          Baiña libertinkeriak

          Handik laster miseriak,

          Ondoan gaitztakeriak,

          Badaramatza tristeak

          Ya gehien-gehienak,

          Batzuek ospitalera,

          Bertzeak galeretara,

          Bakharrak ere urkhabera.

          Etxetan egon balire

          Oraiño bizi laitezke,

          Ohore ere balukete.

Oxala orok balaukate buruan finkatua,

Ondoko bertsu hauietan dathorren errefaua:

Hagitz hobe dela etxean segura den artoa,

Ezenez ttoina fin nonbait badaitekelakoa:

Eta zentzuz yokatzekotz, nihoiz segurekoa,

Airekoaren menturan ez dela utztekoa.

AMIAMOKOA ETA ARRAINAK

          Amiamoko lepo-luz,

          Moko-luz eta zangar luz,

          Bere bekillen gaiñean

          Noizbait norapait zioan,

          Norat ez daukat gogoan.

Ibai baten hegitik pentsaketa zoala,

Urean ikhusten ditu dosteta zebilltzala,

Izokintxo eta platuxa aingira eta amorroñak:

Mokoaren azpiraiño dathorzkio xoroak.

Hola! dio, maitheñoak, alegera girade?

Hobe duzue hargatik ez naizen orai gose:

Oren bat gora-behera berriz naiz pasatuko,

Orduan zuen dostetak ditutzue ahantziko.

Hori zerrala maistroa zen abrerat iragan.

Ay! zer asea sarrixe hark berekin zerasan,

Egin beharko dudan nik, naizenean gosetu!

Oren erdi bat apenaz zen oraiño pasatu;

Gormant handia badathor leheneko tokira

Goseak yadan baitio kilikatzen zintzurra:

Baiña arraiñ gordoak ziren bertzetara gan handik;

Ez dathorko bistara bi platutxa mehar baizik.

Bah! bah! dio, bextela hauk: hau ezta nere plata;

Arraiñ xirtxill hori bethi, erientzat utzten da.

Hortarik yan baiño lehen, dezagun iguriki,

Zenbait gordoago oraiño ethorriko da naski.

Badago: baina gordorik ezta ageri batere:

Azkenean xarbo zenbait hurbilltzen da halere.

Zer ahotara neretzat ni amiamokoa!

Hoiñ gutirentzat eztut nik idekitzen mokoa.

Badago oraiño ere, baiña gosea ez duke sofri,

Hamikatua azkenean partitzen da tristeki.

Doalarik, bide-erdian bare bat du topatzen,

Dena ere on, derralarik, mokoarekin billtzen:

Hatsgorapen bat bota eta, bertzela ezin egiña,

Haiñ gogotik iretseten, du, balitz nola izokiña.

          Yendetan asko badire

          Animale haren pare:

          Egun asea badute,

          Biharraz antsia ez dute.

          Denean daigie, bon bon,

          Aldiz ez denean, egon.

          Batzuek dute utzten ona,

          Beharrez hobea dena:

          Biak galtzen ohi tuzte,

          Nola merezi baitute.

Eta mandotik kotxera zirenak igan nahi,

Mizago mandotik haiñak astora dire yautsi:

Urus ez badire oraino beherago erori.

     Parada ona noizbait agertu deneko

     Illetarik betan laster loth zakizko:

     Ezen itzurtzera zuk utzten baduzu

     Ondotik ez duzu zeren abiatu;

     Ez egon haren aiduru.

ORA ETA OTSOA

Hezur eta larru ya otso bat egiña

Haiñ zeukaten orek arthaldeen griña:

Zebillala zerbait non kausi zezaken,

Barur luzeskoa egiñ ya baitzuen:

Batzen du ora bat larri ta hazkarra,

Gizen, legun, zabal zaukana bizkarra:

Hau atakatzea, eta zathitzea,

Zaiteken bai haren orduko xedea.

Baiña gudukatu hortako behar zen,

Eta orak guduko hazkar zidurien.

Otsoa beraz humillki aldera badoako,

Eta zerbait ere moldez solhasean sartzeko:

Agur kide, derro, zer! zu toki hautan?

Bai, Yauna, baztertu naiz ustekabetan.

Ardura eder duzu, milla demuntxoa.

Badukezu, Yauna, bardiñ horlakoa.

Ni bezaiñ gordo ere, bazaitezke egiñ zu,

Zakurrak diotzo, nahia aski duzu.

       Oyhan horiek utz-kitzu;

       Hagitz bobe izanen duzu:

       Bizi dire miserian;

       Bethi gose eta hiratu,

       Denak giza gaixo batzu;

       Ez dutela bertze fiñik,

       Goseak hilltzea baizik,

       Zer! deusik seguraturik.

       Behiñere ez ase-onik!

       Oro ezpataren puntatik!

       Zatho, zatho, nere ondotik:

Zorte hobe bat hagitzez dautzut seguratuko

Bertzetan, otsoak derro: zer duket egiteko?

       Orak dio deusik kasik:

       Kasatzeko atheritik

       Yende bastoi dun harroak

       Eta eskaille zarpill-dunak;

       Lausengatzea etxekoak:

       Eta Yaunaren nahiak,

       Berthetzea ongi guziak.

       Hau zuk egiten baduzu,

       Saritzat emanen zaitzu

       Epher, urzo eta oillasko

       Hexur mami-duna franko.

       Bai eta are kareza asko

    Otsoari gozoz dario yadañik,

       Kaburiña hortzetarik,

       Eta nigarra begitik.

Horla doazela otsoak orari ustekabez,

Ikhusten dio lepoa larrutua zerbaitez.

Konpai, diotzo, hau zerda? —Zer? —Ikusi dudana,

Ezta deus, dio orak, naski, nere estekaren lana.

Bertzerik ezta, eta horrek aiphua ez du balio;

Zer! estekan zaozkate! bertzeak badiotzo;

Eta gogara ibilltzera ezzare beraz libro?

Bextela zure othuruntza, eta friko gizenek!

Libertatearen ona balio ez dukete hek;

Ez eta ene begietan tresorik handienek.

Hori zerrala otsoa eman zitzaion ihesari;

Eta gaizoa oraindik ez omen daite geldi.

          Badaiteke gure otsoa

          Zen ziñez filosofoa.

          Baiña nik guziak-gatik

          Hauta niro bietarik:

          Ontsa aserik bizitzea,

          Eta azpiko egoitea:

          Ezen ez libre ibilltzea,

          Eta goseak hilltzea.

          Bakotxak du bere oldea.

OHOINAK ETA ASTOA

Bi larroin behiñ yoka hari ziren gozetik,

Biek ebatsi zuten asto baten gaiñetik;

Batek nahi baitzuen abre ebatsia saldu,

Bertzeak aldiz hura saldu gabe goardatu.

Ukhabillkoak husu hek trukatzen zituzten,

Ya zaatoak bien kaskoek zituriten

Yabe gabe ere astoa laster geldi zaiteken,

Mutillak hagitz hazkar eta aserre baitziren.

Baiña heren ohoiñ bat agertu zen betbetan,

Zoiñak, astoa emanik bere isterren artean,

Laur atzetan suntsitu baitzen toki hartarik,

Mutill gudukariez kasu guti egiñik:

Hauk zaitezken orduan kolpakatik baratu,

Segitzeko ez baitzaien motiborik gelditu.

          Horrela dire hauziak

          Fiñatzen kasik guziak.

          Partidak dire bai lothu,

          Eta luze gudukatu,

          Pletiatu gathaskatu;L

          Fresak ere montoikatu:

          Badathor heren ohoia,

          Hura da andre yustizia,

          Hunek badarama astoa,

          Akabo ordutik pleitoa.

HIRIKO ARRATOINA
ETA BASERRIKOA

Hiriko arratoiñak behiñ

Behar ziola besta egiñ,

Baserriko arratoiñari;

Hagitz moduz eta oneski,

Deithu zuen bere etxera

Minarritzez asetzera.

Napa eder baten gaiñean

Kuberta ezarria zatzan;

Pentsa zazu zer bizi hek

Zuten egiñ konpai biek.

Mahaiña arras bethea zen,

Deusen ere eskasik etzen.

Baiña noiz eta baitziren

Othuruntza gozoaren

Hoberen-hoberenean;

Ikharatzen dire betan:

Norbaitek hotsekin baitu

Salako bortha higuitu.

Hiritarra saltatzen da,

Badarraio kamarada.

Baiña abarrotsik ezta ya;

Hor zena, gana izanen da.

Goazen, dio berehala

Hark, utzi dugun lanera:

Dugun errepasa akaba.

Ez, bertzeak derra, aski da.

Plazer egiñen dautazu

Ethorri nahi baduzu,

Bihar xandez nere etxera

Diadekanpo egitera

Badakit nik ez dudala

Eskaiñtzeko zuk bezala,

Gortheko plat aberatsik:

Ordaiñez han ezta deusik,

Asaldatzen ni nauenik.

Nik yaten dudana etxean,

Yaten dut bakhe onean.

Ez eskaiñ niri plazerik

Lotsak trubla dezakenik.

ASTOA ETA ORA

          Elkhar behar da lagundu

          Naturalezak nahi du:

Astoa hargatik behiñ legeaz zen trufatu.

Handia baitzen harentzat, eta ezduket esplika

Hori nola zuen egiñ; orhe onetikan baita.

Bazioan herriz-herri gogoan gabe deusik;

Sahetsean ora eder bat, nausia gibeletik.

Nausia lotan zen sarthu, aldiz astoa alhara

Ateka zabal batetik gan zen phentze batera.

Hango belharra iduritu zitzaion zalegarri;

Nahiz han astakarlorik ez zuen hark ikhusi:

Plat hunen faltan ezta iñoiz othuruntzarik utzi.

Aldi huntan asto Yauna pasatu zen halere,

Harentzat hain frianta den plat faborita gabe.

Gosetua bere aldetik zakurrak othoitzten du,

Aphur bat lagun on gisa, nahi zaion aphaldu:

Arren horrela atzemanik bibretako otharrea

Athera dezan hartarik zertaz yabal gosea.

Arkadiako xantreak ez dio egiten kontu,

Hortz-kolpe xoil bat galtzeaz, zeren bailuke damu:

Gormantak egiten dio gorrarena luzaro;

Noizbait ahoa bethea, hula mintzatzen zaio:

Kide, nere kontseillua duk ezaken igurik,

Nausia daiten athera lo duen ederretik:

          Ezen berak falta gabe,

          Arras trankill bahagoke,

          Iratzarri den pontutik

          Emanen dauk otharretik

          Hire portzi ohitua:

          Etzen oraiño ixildua,

Horra non oihan zolatik ikhusten duen yalten,

Bertze azinda gosetu bat, otso Yauna hura zen.

Astoak oihu orari dathorkon laguntzera;

Ora ezta mugitzen, segur ez zagoken hortara.

Ordainez erraten dio: kide, dizut kontseillu,

Egizun ihez, nausia dadiñ artio atzartu:

          Ya luzaro egon ez daite,

          Hots bada hots khexa zaite:

          Ukho phentze gizenari,

          Eman zakizko ihesari.

Eta baldiñ otso yaunak atzematen bazaitu

Uztarko batez haidorki matrailla hauts ezozu:

Haiñ xuxen ferra berriak dakhartzu ere atzetan

          Eta banintz zure plazan

          Otsoa niro betbetan

          Heda laur atzak airetan.

Haiñ ederki mintzo zela, otso yauna aldera zen,

Eta lepora yauzirik asto yauna itho zuen.

          Hunek zer erran nahi du

          Behar dela elkhar lagundu

          Asto, orentzat bada aski

          Morala hori segurki;

          Bertze hau ere bai naski:

          Egiok egilleari

          Baiña yende khristauentzat

          Oraiño bada bertze bat

     Gaitz egilleari, zuk on egiozu,

     Zuri egin gaitza, onez garai zazu:

     Othoitz ere egizu, zuri yazarlentzat,

     Mundu huntako hau, ezta goxo hanbat.

          Bertzeko aldiz hobea da;

          Zure zortea hor baita

          Kestione sekulaz da.

OTSOA ETA ARDIAK

Milla urthe eta gehiago otsoek ardiekin,

Gerlan iragan ondoan, bakhea zuten egiñ.

Batzuen eta bertzentzat hobe zaiteken hori:

Ezen, bazuten otsoek iretsten zenbait ardi,

Artzaiek bazakharten maiz otso larrua estalki.

Ardiek sosegurik ez bere alha-lekuetan;

Otsoak nihoiz trankill ez bere ardi masakretan:

          Othuruntza bat ezin har

          Non etzen erne egon behar.

Bakhea egin zuten beraz: bai eman ere erresak,

Ardiek zakurrak eta otsoek bere umeak.

          Zerratu zuten patua

          Formal eta konplitua:

          Izendaturik oraiño

          Hortako komisario,

          Bere agudeak otsoek,

          Bere ahariak ardiek.

Zenbait denboren buruan ardien errapen,

Otso-kumeak aphur bat gothortu zirenean:

          Hobiak ere harmatu

          Odolaz ere gurendu:

Sorhoan arkumiekin dosteta zabilltzala,

Egun batez orok elkhar aditurik bezala:

Artzaiñak zirela ganak norapait bertzetara;

Bildots laiñoer furian yauzten zaizte gaiñera:

Eta ya lanean xefo, bildotsik gizenenak,

Ordu berean itho eta, hortze herrestatuak,

Badaramatzate fier lasterrez oihanpera,

          Ata-amer erakutstera:

Ya mezua ere gorderik her egorria zutren

          Hauk umer behar zeraien

          Bedere egiñ erantzuki

          Fedea baitzuten hautsi:

          Baiña hala egiñ etzuten:

          Alabaiñan otso ziren

Fede emanaren gaiñean, ora lotan zauntzanak

Bat izurtzera utzi gabe, zituzyrn iyho frnskZ:

Haiñ laster hau egiñ zen non ohartu ez baitziren;

Guziak zathitan betan emank izan ziren.

          Baderrakegu guk hortik,

          Ez dukegula bakherik,

          Nihoiz iraupenezkorik

          Yende tzar, fede-gabekiñ;

          Traidore eta faltsoekiñ:

          Indarra duten pontutik

          Haukiekiñ ezta on derik,

          Ez ziñik, ez akordurik,

          Lekhuko, ez erresarik:

          Gerla beraz heier bethi

          Da egiteko edo itzuri.

          Baderrakegu oraino

          Aita-amen faltaz ume asko

          Billhakatzen dela gaizto:

          Onak izan zaitezkenak

          Galant eta estimu-dunak:

          Dituztelakotz laudatu,

          Edo aski ez korreyitu;

          Bizi tzarra daramate,

          Fin-gaitz ere egiten dute.

AXERIA ETA AKERRA

Axeri bat egun batez zioan biaietan

Aker adarretan halto zen baten konpañian:

Bizarrez eta adarrez on: aker hau gaizosko zen,

Sudurraz haratago ere hark ikhusten ez zuen:

Aldiz axeri zaharra maltzurrenetarik zen.

Egarriak hertxaturik putzu baten zolara,

Bat bertzearen ondotik yautsten dire edatera.

          Ur freskotik han zintzurra

          Hezatu eta gogara:

          Axeriak lagunari,

          Badiotzo serioski:

          Diduritzait, konpai ona,

          Egiñ dugula errexena

          Yalgitea daite lana.

          Akerrak axeriari:

          Hala da bai naski hori.

          Hegia dago gorasko,

          Eta pareta legunsko.

          —Haladuk, baiñan ez etsi;

          Fida hakit arras niri.

Xutik hadi gibeleko bi zangoen gaiñean,

Eta bi patak etzatzik arrima paretean:

Gero kokotsa tinkatuz paparoaren kontra,

Adarren mekanika iduk ezak goiti txutxuta:

Bi brinkoz gaiñerako nauk hire bizkarra-gaiñdi,

Handik, atheratzen gero lagunduko haut nik hi.

Harritua, aker gaizoak laudatzen dio asmua:

Berak alferretan zuken hautsi bere burua.

Eta nola erran, hala egiñ, axeri madreari,

Bere bizkar eta adarrez dio egiten zurubi.

Goieratu eta egiten dio harrek sermoi bat,

Etsortatzen duelarik pazentzia hartzerat.

          Konpai, derro, gaitztagiñak:

          Balautzu eman zeruak,

          Zentzu hainbertzen kaskoan

          Nola bizar kokotsean;

          Jautsiko horrat etziñen;

          Ikhusiko baitzinduen,

          Gero zer lan izanen zen.

          Hartu duzu letzioa

          Nihoiz ez ahantztekoa.

          Adiu, balitz yatekoa,

          Balaiteke edatekoa?

          Aboro ni ez nagoke;

          Nere aferek deithzen naute.

          Lagun tzarrekin ez yunta,

          Bethi zatzu onak hauta:

          Onekin on zare egonen,

          Baita askotan hobeturen:

          Tzarrekin tzar bihurturen.

          Hauk zaituzte bai eraman,

          Urrun bide makurrean,

          Ondoratu zarenean;

          Utziko zaituzte hantxe:

     Eta hek bereaz egin badukete,

          Kontu zutaz hartu gabe

          Hirriz handik ganen dire.

LABORARIA ETA BERE SEMEAK

          Laborari etxedun bat

          Zoan zaharrez hilltzerat:

          Bizitu zen ohorezki,

          Lanean hariz fexoki,

          Eta gastatuz xuhurki:

          Umeak zituen ere

          Ontsa ekharri bethiere.

          Baiña etzen fida sobera

          Hauk hala eginen zutela:

          Laneko baitziren nagi,

          Yateko aldiz gormantegi.

          Deithurik aldamenera,

          Mintzatu zaien hunela:

Ene umeak behautzue sal nihoiz ontasuna;

Ezen hor bada tresor bat noizbait gorde izan dena:

Ene aita-ametarik daukat hori nik ikhasia.

Zoin lekhutan ontsa ez dakit dagoen ehortzia,

Parte guzietan itzul eta lan ezazue,

Segur nekheen pagua noizbait badukezue:

Atta, diote semeek, txit trankill bazaudezke,

Tresora atzeman artio baratuko ez gare,

Bertze iñor bezain gu ere tresor zale baizare.

Nola erran, hala egin, uta hek sarthu dteneko,

Alhorraren itzultzeko lanari lothzen zaizko:

Lehen baiño barnago ere hilldoa daramate,

Abre, tresna, nekhe, izerdi, guphide deus ez dute.

          Ezta gelditzen xokorik

          Erabilli ez dutenik.

          Landak ere, hara bada,

          Doblea eman zuen uzta.

          Bertze tresorik han etzen:

          Trankill hill zen zaharra ere,

          Hill baiño lehen halere,

          Irakatsi baitzioten

          Egiazko den tresora

          Lan segituan datzala.

          Zertan gan urre-ketara

          Itsasoaz bertze aldera?

          Edo urrungo tokitara?

          Hetan guti da aberatsten,

          Asko ere dire galtzen,

          Asko pobreago itzultzen.

          Emazu tiñki lanean,

          Ofizio edo labrantzan:

          Zuhurki zazu goberna

          Handik billdu dukezuna.

          Zuk hola egiten baduzu

          Tresor handia hor duzu,

          Eta ahituren ez zaitzu.

MENDIA ERNARI

     Mendi bat aspaldi lehen

     Erdi beharrez zagoen,

     Eta emagiñik etzuen.

     Haren ay eta plaiñuak

     Urrun ziren adituak:

     Yendeak ikharan zauden

     Zer yalgi behar othe zen:

     Orok zuten ikhus uste

     Paris oso bat bedere:

Badakizu zer zen agertu mundurat?

          Sagu bat.

Horla espantu hainitz duenak ahoan,

Efetu guti du agertzen ondoan:

     Obratu gogo duenak,

     Elheak ditu bakhanak.

LIBURU BIGARRENA

ARRAIN TTIKIA ETA ARRANTZALEA

          Arrain ttiki laite handi

          Utzten balitzaio bizi.

Baiña utzteko, gero noizbait hartuko delakoan,

Zentzu guti diduritzait behar dela kaskoan:

Izokiñ ttiki bat behin mementean sorthua,

Dosteta urean zebillan, bizitzeaz boztua.

Arrantzale batek goizik bota orduko amua

Hor da gaoxoa gerthatzen amu hartan hartua.

Ikhusi duenean lehen amu-kolpea,

Huna, diotza gizak frikoaren hastea.

          Dendelako katura

          Bioa otharrera.

Izokintxoak baderro ahal duen bezala,

Nitan zer dukezu? ez naiz ahoa bethe ahala:

Utz nazazu libro, izokiñ naiten egiñ artio,

Berdiñ gero noiz edo noiz naiz zure amutarako;

Eta eskabetxero batek nau kario erosiko.

          Aldiz egiteko plat bat,

          Ni bezalako zuk zenbat

          Eztuzu billdu beharko?

          Halere zer plat oraiño!

          Plat deus balio ez dukena;

          Sinhets-azu nik errana.

          Deus ez dukena balio!

          Arrantzaleak diotzo;

          Biz hala, arrai pollitñoa,

          Predikari maltzuriloa:

          Baiña zu gaur arratsean,

          Ganen zare paderara,

          Han frigitua izaitera,

          Bertze askoren konpañian.

Zeren hobe baidaukat nik nere iduri sinplean

Handia naskian baino, txikia segurean.

OTSOA ETA ORA MEHEA

Arraiñ ttiki nahiko zen berriz urera yauzi;

Baiña ez zitzaion komeni gauza arraintzaleari.

Biek zutela arrazoiña badiduritzait niri;

Hark bizia nahi zuen alegiñaz luzatu;

Hunek eskutan zuena gerokoka ez largatu:

Erran dut arrantzaleak net ontsa egiñ zuela,

Segura dudakoan truk nihoiz utzteko eztela.

Bedariak otso batek hau berbera egin zuen;

Ez dakit haren kaskoan zer iragan othe zen;

Naski aprendiz oraiño ofizioan baitzen.

Arthaldez-arthalde behiñ zabillala fatxadan,

Aurki non othe zetzaken artzaia eta ora lotan:

Herriaren hurbillean ora bat topatzen du,

Mehe, zimeill, eta egiña xoil hezur eta larru.

Halarik ere kostumaz zathitzera zaraman,

Herresaka ora tristeak baldiñ ez balio erran:

          Nausia zer diduritzu?

          Nolaz ikhusten eztuzu?

          Nere xarpanteriatik

          Ez dukezula mamirik,

          Niholere zuk athera.

          Zure ahoa bethe ahala?

          Bizpairur egun indatzu,

          Eta itzuliko natzaitzu

          Egiña gizen-gizena:

          Ezen gure etxekoiauna

          Dioa alaba ezkontzera:

          Behar naiz eztaietara.

          Beraz nahi edo ez nahi,

          Hagitz ondu behar naiz ni.

Otsoak hau sinhetsirik, utzten dautzu goatera;

          Ez zaitekeien barura.

Zenean ephea iragan badathor han berera,

Ikhusi behar zuela zakurraren ardura:

Baiña aurkitzen du kokiña etxe-barne dagola,

Xareta baten artetik erdi-hirriz derrola:

          Kide, hor zaren hitzean?

          Halaber nago nerean.

          Banathortzu mementean,

          Athe-zaia sahetsean.

          Athe-zain hau ora bat zen

          Aspaldi otso despeitzen

          Hagitz ohitua zena:

          Urrun zoan hunen fama.

          Otsoak derro orari:

          Seguretik musikari?

          Niketz, bi milla goraiñtzi

          Errozu athezaiari.

          Zuk begirautzu bidaia,

          Non eztuzun athezaia.

Hau erran eta laur atzez laurenka suntsitu zen,

Kskoz bainon atzez hura hagitz hobe zaiten.

          Otso gaizo haren pare

          Yendetan asko badire:

          Hari dire bill eta bill

          Nahi dena goseak hill:

          Bere seillaru gaindiak

          Daozkatela hetsiak?

          Egiñ nahiz geroago

          Irabazi gizenago.

          Baiñan atzemanak dire,

          Aldi batzuez bedere

          Oxala balire bethi

          Nola luketen merezi.

AXERIA ETA ZIGOINA

     Murde axerik behiñ, andere zigoiña,

     Hauzoan bethitik hantatzen zuena:

     Gonbidatu zuen erakada egitera

          Eta arrattsa pasatzera.

     Baiña gaitztaginak, beretarik bethi,

     Egiñ behar, non ez, ez laiteke axeri.

     Aphaiñtzen du beraz artha handirekin,

     Axixa bat bere dagozkon drogekiñ:

     Trentxoiñ barne gabe, ta zabal batean,

     Hedatzen du gero molde abillenean.

          Bertze platik hark etzuen

          Hagitz xuhurki bizi zen;

          Zikhoitz aire bat baitzuen:

               Hartzera prest bethi

               Emaitera nagi.

     Madama zigoiña denean ethorri,

     Eta mahaiñean direnean yarri,

     Saltsaren usaiñak baitu betan boztu,

     Nausiari dio hortaz konplimendu;

     Gero alaiki dire yaten abiatu.

     Baiña mokoa du xorrotx eta luze,

     Frikotik har deusik kasik ez dezake.

     Mihiz eta ezpaiñez, aldiz axeriak,

     Laster ditu billtzen plateko guziak.

     Badago zigoiña lehen bezain gose,

     Iduririk eztu egiten halere:

     Nola baitzen ere hagitz ikhasia;

     Erremesiatu ondoan nausia,

     Hauzo, diotzo, nik bihar nere aldia?

     —Bai andre, gogo onez, ezen ez daukat nik,

     Adiskideekin zeremoniarik.

     Badathor maistroa biharamunean,

     Zigoiña baithara, hartu tenorean;

     Badakhar madamak laster mahaiñerat,

     Yarro arbasotarik yautsirikako bat:

     Aspiz zabal, gaiñez luze eta hertsi zen,

     Mokoa aise hartan berak zarabillken:

     Halaber bakharrik laster hutstu zuen.

     Aldiz axeriak baitzuen musua

     Hagitz bertzelako amak moldatua

     Eziñ zuen egiñ tristeak bertzerik,

     Kanpotik yarroa milikatu baizik:

     Eta gelditu zen gormanta barurik.

     Etxe alde laster emaiten da abian;

     Baiña damak hauxe derro partiadan:

Hauzo, barda nere gostuz dostatu zare ederki:

Baiña orhoit zaite duenak, azken egiten hirri,

Harrek duela bakharrik hirri egiten ongi.

          Ez izan nihoiz trufari:

          Ezen gutien ustean,

          Ahalke handienean

          Ukhan dezazuke urriki.

Erneak baitu topatzen erneagoa bethi:

Eta abillagoa abillak bera baiño noiz nahi.

LEHOINA ETA ARRATOINA

     Edozeiñi bethi ongi egiozu

          Gutien ustean ezen

          Zu baiño txarragoaren

          Beharra ukhan dezakezu.

Egia hau frogatzeko badathorzkit bi fable,

Gehiago behar balitz oraiño balaiteke.

Arratoiñ bat illkitzean lur barnetik betbetan,

Aurkitu zen lehoiñ baten atzaparren artean;

Ikharan zagon tristea biziaz etsitua,

Gutiagoz ere galtzen askok dute zentzua.

Hail, diotzo, gaixoñoa! utzten daiat bizia.

Ez dakit hargatik hura haiñ maltso izanen zen,

Arratoiñ txarraren plazan asto bat izan bazen.

Egiñ den ona ezta nihoiz erregretatzekoa,

On-egiñak noiz edo noiz badu bere pagoa.

Oihanpetik lehoi yauna zelarikan illkitzen,

Sare sokazko batean hartua gelditu zen:

Errabian yalgi nahiz hari zen efortaka,

Baiñan itzuli guziak alfer gelditzen zaizka:

Zenbat hark sarea baitu gehiago iharrosten,

Hanbatez da hartan bera gehiago enbrazatzen.

Haren plaiñu, orhotara arratoiñ eskertia,

Herresaka dathor, eta dakharko sokorria:

Bere hortz xehe-xorrotxez hariz emeki-emeki,

Maill bat azkenean dio urratzen sareari:

Bertze maill guziak gero darraizko lehenari.

Eta librantza bademo bere on-egilleari.

          Kolerak eta errabiak

          Dute gaitzten errexena;

          Soseguak eta aztiak

          Errexten aldiz gaitzena.

URZOA ETA XINHAURRIA

Orai dakhart nik agiñdu bigarren etsenplua,

Animale ttipiago batzutarik hartua:

          Xirripa baten hegian,

          Urzo bat bere egarrian,

          Edaten hari zelarik:

          Erortzen zaio nonbaitik,

          Xinaurri bat aitziñera:

          Ithotzera zoan hura;

          Ez baita omen xinhaurria

          Igerikari handia:

          Urzoak urrikaldurik,

          Lasto-izpi bat atzemanik,

          Dio botatzen alderat:

          Fitsat xinaurriarentzat

          Iduri zuen irla bat.

          Iganik laster hartara,

          Arribatzen da hegira.

Ordu hartan han zabillan eskopeta batekin,

Hauzoko mutill bat zenbait katura nahiz egiñ:

Oiñhuts eta buru-arras herresaka yalgia,

Billdu zuken hark nolazpait afaitako yakia.

Duenekotz ur-hegian urzo laiñoa ikhusi,

Ah! friko arratsekoa nik, dio, badiat eiki.

Eta miran hartua ya daramala hiltzera,

Xinaurriak ausikitzen miñki dio ondagora;

Uztarko bat eman eta gibela du behatzen,

Baiña oharturik urzoa hegalez da yokatzen.

Mutillaren afaria hegal berek goan zuten.

Xinaurriak ere zorra horla pagatu zuen.

Goarda zaite arbuiatzetik aphalez nihor ere:

Ezen egun aphal dena bihar gora daiteke:

Aldiz gaur goiean dena biharkotz eror ere.

Baiña mundu huntan ezta deus arbuiatzekorik,

Khristauentzat, gaitzkia eta bizio tzarra baizik.

OTSOA ETA AXERIA

Nolaz Esopek othe du egiten axeria,

Ylko maltzurretan bethi bertze ororen nausia;

Oraiño eziñ aurkitu dut nik horren arrazoia.

          Yaunak behar duenean

          Bere bizia salbatu,

          Edo bertzena atakatu,

          Ez da haiñ yakiñ lanean?

          Baita yakiñago ere:

          Ner iduriko bedere.

          Eta hunen gaiñean nik,

          Kontra egiñ nezoke kasik

          Esopo ene nausiari;

          Baldiñ baniñteke atrebi.

Huna kasu bat hargatik, zoiñtan axeriari,

Gloria oro emaitea legez baita komeni.

Illhuntze batez zagola putzu baten hegian,

Illargi bethea ikhusten du barneko ur garbian:

Itxura biribill hura gasnatzat du hark hartzen,

Enganio hori segur barkha aise zakioken:

Oraiño akademiarik axeriek ez zuten.

Ura handik erautsteko, poliatik dilindan,

Aldizka goiti-behiti pusader bi zabilltzan.

Oillo-zalea aldi huntan, gasnaz ase nahia,

Goieko pusaderean paratzen da yarria.

Hau yautstean bertzea da goierat egorria.

Baiña ikhusten du tristeak han bere enganioa,

Segur dauka ere beretzat bethiko ondikoa:

Ezen nola zen lekhutik goiera itzul zaiteken,

Bertzen zenbait gormant hara baldiñ ez bazathorren?

Eta gasnaren itxura berak enganatua;

Yautsirik hara ez bazuen hartzen haren lekhua?

Bi egunez nihor harat ez zen yiñ urketara,

Bi gau hetan illargiak galdu zuen kantala,

Bere bidaia ohituan arrundan zebillala;

Etsitua zagolarik illhun urari beha,

Hor du betbetan ikusten otso baten mustatxa:

Goiko hegian zagoen egarriz ethorria.

Itzulirik hula zaio mintzatzen axeria:

          Oy! nausia, ongi-ethorri!

          Huna behar zare yautsi

          Nere bizian eztut nik

          Egiñ hulako bestarik:

          Beha zozu gasna huni,

          Zoin den zabal eta yori:

          Erregiñak berak ere

          Huntaz aise laiste zale:

          Nik diot yan kantal hori;

          Gaiñerako hortan naski,

          Zuretzat badaiteke aski.

          Pusader hortan sar zaite,

          Berehala hemen zare;

          Hortako dut hor utzia,

          Ez ukhan deusez antsia.

Nahi bezain axeria zaiteken ongi mintzo,

Hura sinhetsteko otsoa behar zen ongi gaizo:

Yatsten da; eta axeriak iguriki bezala,

Haren kargak egortzen du bera azpitik goiera:

Hargatik hanbat gostarik segurera denean,

Milla esker ere otsoari hark ez zioen erran.

          Otso hura bezai tonto

          Badire yendetan asko:

          Agintzen zaioteneko

          Aboro gasna ogi baiño:

          Yauzten dire berehala;

          Eta itsutuak bezala,

          Hek galtzera diazila,

          Ez dire ohartzen ondotik

          Berandu denean baizik.

Intresezko egitekotan aise ez zaitela enbarga,

Baiña aitziñetik ezazu zuhur zenbait konsulta:

Eta zure iduripenaz zaite mesfida bethi,

Hala nahi laitekena sinhetsten baita errexki.

HERBIA ETA APOARMATUA

          Apoarmatuak behiñ,

          Herbi zangokariari,

          Zoiñek lasterrago kurri,

          Desfio zion egin.

Yokatzen dautzut, diotzo, nahi duzun bezanbat,

Zu bezain laster naizela heltzen gaiñtto hartarat.

Herbiak derro, arreba, burutik egiñ zaitzu,

Sangria baten beharra nere ustez badukezu:

Zoiñ lehenka zuk niri! —Bai, oraiño hartan nago;

Goazen bada, dio, horla nahi duzunaz gero.

          Hek zer zuten pariatu

          Eta yuietzat nor hartu:

          Ez dakhar istorioak,

          Guti inporta du gauzak.

Herbi ariñak heltzeko aski zuzken laur yauzi,

Nolako behar orduan hark egiten baidaki.

Noizeta ora huiatuez luzaro segitua,

Urrun baitu utzten gibela heien oste unhatua.

Gure burxoroa beraz, baduelakotz asti,

Beha aireari badabill, han alha, hemen yauzi.

Bertzea aldiz partitzen da matrona bat iduri,

Urri daramatza urhatsak, baiña badoa bethi.

Bide-erdian duen arren yadan hunek pasatu;

Koxko-ariñek eztu nahi oraiñon abiatu:

Haiñ aise irabazteaz baita yauna nardatzen;

Parioaz bertzetan da hura oraiño dostatzen.

Ohartu denean noizbait bertzea hurbill dela;

Eta heltzeko laur urhats apenaz dituela:

Herresaka lantzatzen da fletxa ariñaren pare,

Baiña brinko eta yauziak orduan alfer dire.

Urhats-urrik bethi ganez aitzindu du panttupan.

Deskantsatzen dagolarik, baderro ere musikan:

          Oh! zangokari handia!

          Zuk ere utz niri garaia?

          Zer zen beraz gerthatuko

          Ukhan bazindu bidean,

          Nik bezala bizkarrean,

          Etxe bat garraiatzeko?

          Herbi xoro haren pare

           Gaztetan asko badire:

Izpirituz eta eskolaz orratuak baitire,

Dosteta eta ergelkeriez baizen ez dakusate.

Berant hasirik ere ustez dutela hek egiñen,

Bertzek goiz hasirik ere nekhez dutena egiten.

Bere adiñik ederrena dutenean gastatu,

Lothzen dire urthe galduak nahiz erreparatu:

Baiña ikhusten dute laster, munduan omen ona,

Prenda orotarik eztela gutien beharrena.

ASTOA ETA BERE NAUSIAK

     Baratze zaiñ baten asto-zahartua

     Bethi bere zorte beraz unhatua

          Munduaren yabeari

          Pleiñtaz zagokion bethi:

          Alba ethorri baiño lehen

          Zutela yaiki-arazten:

          Eta iollarraren kantua

          Bethi zuela aitzindua.

          Eta hori zertarako?

          Ahalik eta goizenik

          Belhar berdez kargaturik

          Merkatura partitzeko.

          Pardi! zer inportantzia

          Hautsteko nik lo eztia!

Bada zoria unkitua pleiñta samiñetarat,

Ikhusteko emaiten dio nonbait bertze nausi bat.

Baratze-zaiñak utzia, kurtidorrak hartzen du,

Baiña bere erratekoak hemen ere baditu.

Larruak zaizka pisusko bere bizkarrentzat,

Urriña eziñ yasanezko bere sudurrarentzat.

Oxala oraiño banintz ni, ziotzan hark miñekin,

Haiñ aise utzi leheneko nere nausiarekin!

Bedere hark zuenean bertze aldera behatzen,

Aza-osto bat edo bertze, nik arrapatzen nuen:

Eta kapriza hori deus ez zitzaitan gostatzen.

Aldiz deusetako hemen ez duket paradarik,

Ez biltzeko bertze deusik bastoi kolperik baizik.

Berriz ere oraiño beraz zaio zortea aldatzen;

Ikatzkiñ baten arrolan apuntatua da azken,

Hau ere ez zaio komeni, pleiñtak are darizko,

Zoria azkenean legez koleran sartzen zaio:

          Zer bada diotza miñki,

          Beharri luze hau xoilki,

          Izan behar da gaitzago

          Neretzat gobernatzeko,

          Ehun printze betan baiño?

          Uste ahal du hori baizik,

          Eztela kontent ez denik?

          Eta ene griña bakharra

          Dela yaun horren afera?

          Arrazoiñ zuen zoriak

          Oro gare horla eginak:

          Zorte ukhanaz nihoiz ere

          Satifatuak ez gaude.

          Bethi estatu azkena

          Diduritzazu tzarrena:

          Baita hauzoak dukena

          Orotarik hoberena.

Estatu, athorra diña, bagiñdu xanyatzeko,

Zeruari bethi pleintaz, halere giñaudezko:

Baduke astoak urus, hemen izan nahia,

Bizi huntan baidaduka, esperantza guzia;

Haren filosofia oro, baita hill eta akabo,

Har ahal bezanbat plazer, hemen hartzera dago.

Bizi hobe baten usna, khristauak aldiz baitu,

Hemen urus izaiteaz, hagitz ez dauka kontu:

Hobea den hura noizbait, dukeien seguratu,

Den emaille, den eskaille, griña xoilla hura du.

MIGA, AHUNTZA ETA ARDIA,
LEHOINAREKIN PARTZUN

     Ahuntza eta miga aizpa ardia lagun

     Lehoiñ yaunarekin yarri ziren partzun:

     Partzuner hoberik segur bazuketen;

     Baiña eginak egiñ, gibela ez zoazken.

     Egiñ zuten beraz patu gerorako,

     Kalte, irabaziak berdiñ partitzeko:

     Ahuntzak sarean orkatz bat hartzen du,

     Eta partzunerrer daie egortzen mezu:

     Zathortzen, patuak zakharren bezala

     Katura egiñaren betan partitzera.

     Bateratu direnean, lehoiñak patarekiñ,

Kondatzen ditu laur parte xuxen berearekin:

Gero orkatzaren gorphutza egiñ eta laur zathi,

Laur zathiak partitzea hula zaio komeni.

          Hartzen dut nere lehena

          Lehoiña baitut izena.

          Birdena ere badaramat,

          Hortako baitut dretxo bat,

          Eziñ ukha daitekena,

          Naizelakotz hazkarrena.

          Herena ere daukat nere

          Ni bainaiz aithorenseme.

          Laurgarrenaren hartzera

          Nihor atrebitzen bada,

          Zuetarik, yakiñada

          Bertan ithoko dudala.

Eta ya apetituz ere billkuian nausi baitzen,

Laur zathiak hexurrekin hark iretsi zituen.

     Lehoiñ tiranoak, egiñ yustizia,

     Yende artean ere, ohi da ikhusia,

     Hazkarren denaren fede oneraz gero,

     Nor berearekin, gelditzen da arraro:

     Kontzientzia ere bazterrera utzia,

     Tontokeriatzat hurren idukia:

          Giza-artetik goibeldu zen,

          Eta gan zen notarien

          Ez dakit bihotzetara

          Baiña tintatokitara.

ORKATZA BERE BURUARI BEHA
ITHURRI BATEAN

Orkhatz bat zagola behiñ ithurri klar batean,

Bere buruari beha uraren mirallean:

Bere adar haltoez hagitz zagon satifatua,

Aliz zangar mehen bistan handizki gaitzitua;

Apenaz hek aradatzaren baitzuten tamaiñoa

Heien itzala ere urean iraupen gutikoa.

Zer diferentzia nitan zangotarik burura,

Hark zerran auhenez, heien ikhusirik itxura.

Xara gorenean gaiñetik agertzen dut kopeta,

Aldiz zangarren moldurak ahalketua nauka.

          Hola mintzo dela oraindik

          Herbiko zakur bat yinik

          Yauz arazten du laurenka

          Bere alegiñaz iheska:

          Badoa oihan, xaretara

          Biziaren salbatzera.

          Baiña han edergaillua,

          Berak hanbat laudatua,

          Kaltekor zaio gerthatzen:

          Zeren ordu guzietan

          Xarapeko laharretan

          Baitu tristea enbrazatzen.

          Hunen oiñ leialek ere,

          Eziñ konplitua dute,

          Bere ohitu zerbitzua,

          Hanbat aldi prezatua.

          Orduan miñekiñ dio,

          Zeruak niri zertako

          Daut eman garraiatzeko

          Ondikozko edergaillua

          Kopetako aparaillua?

Orkatz hura bezain xoro garela zait iduri,

Probetxos zaizuna dugu prezatzen ohi guti:

Kaltekor edo inutillaz, hartuagoak gaude.

Intres, ospe, edertasunak, llilluratzen gaituzte.

Berthute, erligioneak, desgustu demaigute:

Hauk gabe hek bitartean, zer dukete balio?

Gogoari guk oxala, maiz hori bagiñerro!

IGELA ETA ARRATOIÑA

          Badakhar atxularrek,

          Edo bertze norbaitek,

          Orhoitzen ez naiz zoiñek:

          Bertzak hartu nahia,

          Heier hedatu saretan,

          Gutien duen ustean,

          Bera dagola eroria.

Egia hunentzat froga bertze asko baliteke,

Baiñan ondoko fablea oraingo aski daiteke.

Arratoiñ bat gordoa eta hobekien hazia,

Ezzaukana ez garizuma, ez gartha, ez biyilia:

Intzura baten hegian egun batez zebillan,

Izpiritua arintzeko bakharrik pasietan.

Igel bat dathorko, eta bere erdaran baderro:

Zatho enekin, eta ederki biak gare askalduko.

Baietz kuxian baderro arratoiñ yaunak phozik

Gonbidu lkuzeagoen etzuen hark beharrik.

Allegatzen zituen bai, eta baino gozoa,

Eta lurrezko bidaia guziz plazerezkoa:

Eta hanbat gauza arraro, denak ikhuskariak,

Intzurak bere inguruan hedatzen zituenak:

          Zer etzuen hark bilduko

          Bere haurrer kondatzeko!

          Bazter heietako xarmak,

          Hetako yenden ohitzak:

          Eta estatu ordukoa

          Erresuma hezekoa!

Baiña pontu batek zeukan gehien huzkurtua;

Igerika ez baitzen hura hanbatik ohitua:

Igelak laster horrentzat badu erreparua.

Zure patta nere oiñari lothurik datxakola,

Diotzo, eta ihi batek egin zuen afera.

Dutenean hek konplitu horla malobra hori,

Intzurako uretan dire enbargatzen braboki.

Baiña kostatik dire bai zabalerat urrundu,

Bestalea igel banditak ondoratu nahi du:

Eman fedearen eta lege guzien kontra;

Ase on bat bata haren mamiez egin-gura.

Zathia nere iduriko hoberenetarik zen,

Gormantak ya bi begiez iretsia ere zuen.

Bertzeak zerua deithzen du tretuaz lekhuko:

Baiña traidorea orduan aise trufatzen zaio.

Batek tira, isti bertzeak, horla direla hari,

Miru batek ikhusten du goietik gudu hori:

Yan xahar han zebillala arrundaren egiten,

Barura hautsteko zerbait aurkitu non zukeien.

Arratoiaren bizkarraz belbetan gurendua,

Hegal-ukhaldi batez da haren gaiñeratua.

          Harturik atzaparretan,

          Badarama gora airetan;

          Baiña denbora berean

          Oro badarraizko betan:

          Ihiarekin igela

          Bi katura egiñik horla

          Miru Yaunaren bihotza,

          Lorian igeri dautza.

Bide hortaz egun hartan, bai zukeien ederki,

Bazkari on egiteko arraiñ eta haragi.

     Gonbidu guziei, bethi ez ihardets,

     Elhe ezti guziak, ez errexki sinhets:

     Ase on baten gatik, etxetik ez yalgi,

     Ez illkiaz nehork eztu ukhan urriki;

     Baiña illki izanaz, askotan bai naski.

     Segurki kanpoan, ezaituzte yanen,

     Baiña yuiatuko, nola duzun yaten:

     Yatera atrebitzen, apenaz bazare,

     Milla eskerka husu, hari bazare ere.

     Peisant gaizotzat, pasatuko zare.

     Aldiz baldiñ haiñitz, zuk yaten baduzu,

     Eta plat bat nekhez, itzurtzen bazaitzu:

     Gormant ospea hor, segura dauzazu.

          Segur holako omena

     Ez baita munduan daiten ederrena.

     Behiñ ere beraz, uste ez dezazula,

     Nihor zu beharrez hirritsan dagola:

     Nihoiz ere kasik, ezta gonbidatzen,

     Errefusatuko, delakoan baizen.

HERBIAREN BEHARRIAK

Animale adardun batek egin ziotzan noizbait,

Lehoiñ soberanoari, mamian uspel zenbait.

Hunek betbetan kolera handienak harturik,

Eta ez zakiontzat gertha aboro horlakorik:

Nola abre eta azinda ororen sortzez errege baitzen,

Bere erresuma largoan publika-razi zuen:

Bestia edozeiñ adarrak, zakhartzana kopetan,

Haren lurretarik urrun aldebat zediñ haztan.

Ordu beretik ahari, ahuntz eta zezenak,

Suntsitu ziren betbetan, baita orkartz iziperak;

          Konformatzeko ordenari,

          Bat etzen gelditu nagi.

Herbi batek atherian iguzkitan zatzala,

Erremarkatzen du bere beharrien itzala:

Eta zire bezala hek luzexko iduriturik,

Beldurrak yotzen du zenbait salatari nahasik,

Erreporta dezan egiñ erregeren gorthean

Adar egiazko batzu dakhartzala kopetan.

Harzo, adio, banoazu, diotzo xoxoari,

Nere beharriek adar lidurikete naski:

          Balire ere laburrago

          Indioilloarenak baino;

          Halarik ere ez ninteke

          Beldurrik batere gabe.

Nola! horiek adarrak? hori ziñez diozu?

Xoxoak diotzo: beraz zuiatzat naozazu?

Ez, ez, beharriak dire, Yainko onak eginak;

Ordean adartzat dire izanen idukiak,

Herbiak dio; eta kontra nik nerraken guzia,

Laiteke zaragozako zoroen erasia.

          Egiaz gure herbia,

          Etzen zentzuz bilhuzia:

          Baitzaukan bere iduria,

          Nausi tirano batentzat,

          Eztela gaitz den obra bat,

          Behar orduan adarra

          Xanyatzea beharrira

     Edo beharria berdin adarrera:

          Eta egitea lohia

          Inozentzia garbia.

AXERIA BUSTANAZ GABETUA

     Axeri zahar bat, baina ernenetarik,

     Nonbre gabe lapiñ eta oillo iretsirik,

     Inguruan urrun hagitz ospatua:

     Fiñean izan zen artean hartua.

     Nola ez dakit handik itzuri zen yauna,

     Ez oso, baiñan han utzirik bustana:

     Atheraia, diot, gibela motztua,

     Eta afruntu hortaz net ahalkatua:

     Nola abilla baitzen, oro ukhaiteko

     Gibel-aldardiaz bera bezalako:

     Axeri guziek billtzar egun batez

     Zedukatelarik asko bertze gauzez:

          Baderra bere xaindean:

          Zertako guk gibelean

          Karga alfer hori dilindan?

          Zikiñ khentzen hari dela

          Ezkartza diduriela?

          Buztan hau zertako dugu?

          Ez, ez, behar dugu motztu:

          Eta segurki nere oldez,

          Ez derrake batek ezetz

     Batek badiotzo, zure iduripena,

     Nere oldez ez laite segur gaitztoena:

     Baiñan itzul ziate-ia plazer baduzu,

     Errepusta gero adituren duzu.

Hitz hoietarat egiñ zen halako karkaria,

Non buztan-motza nahiz zen ya mintzatu nahia,

Mutu baitzen egon arras, harritua guzia.

          Nola khentzeko buztana,

          Alfer bai zaiteken lana;

          Eta galdua denbora:

          Segitu zen moda bera.

Axeri buztan motztuak, egiñ zuena bera,

Yenden artean hainitzek, dute egiten ardura:

Berek dutelakotz galdu, yendetan prezioa,

Zeren duten pratikatzen, haltoki bizioa:

Bertzeak bere iduriko, billhaka detzaketen

Beren hitz eta etsenpluez, bethi dire ensaiatzen.

Eta zoriz urusago, axeri hura baiño,

Bere ohitza tzarretara, daramate asko zoro:

Zoiñek heiekin baidute, galtzen bere omen ona,

Ziñta urreztatua baiño, baliosago dena:

Galduz gero nekhez baizen, beriz kobra ez daitena.

OTSOA ETA ZIGOIÑA

          Otsoak yale tzar dire,

          Herresaka iretsten dute:

          Gaitz gertha dakiokete.

Hala nola bati behiñ gerthatzer baitzitzaion,

Yoko txar bat hexur batek bada egiter baitzion:

Egun batez bestakari bazkaitan hari zela;

Ohi bezala poxiñak laster zaramatzala;

Bildots hexur bat barnaxko gelditurik trebeska,

Egitera prest zagoen ya bere testamenta:

Hitz bat ere eziñ egiñez, etsitua dagola,

Zigoiña bat han hurbilldik badathor pasatzera.

          Kheiñu bat egiten dio,

          Hau fite badathorkio:

          Nola baita ere zigoiña,

          Presunarik hoberena

          Bethitik hala izan dena:

          Lotzen zaio berehala

          Lanari tenore dela.

Mokoa sarturik barna hezurra dio khentzen;

Baiña zerbitzuarentzat saria ere galdetzen.

Zer! dio hark, zu paga nik? badaitekeia hori?

Ene arreba maitheñoa, trufatzen zare naski:

Etzare kontent lepoa baituzu zuk osorik

Athera gibelat nere hortz zorrotzen artetik?

          Zoaz, esker gabe bat zare

          Eta urrun ni-ganik zaude.

Zigoiñak, eta asko bertze, zigoiñak ez direnek,

Deus egiñ ezdute nahi, saria ez badute hek:

Bertze nihon ez baidute, deusik igurikitzen,

Hemen pagoa ezbadute, hagitz dire khexatzen.

Aldiz khristauak bertzetan, uste baitu saria,

Hemen pagoa ukhaiteaz, hagitz ez dauka antsia:

Hark egiñ ongia gaitzkiz, pagatua bada ere;

Obra on hura galdutz , hark ez dauka halere:

Aitziñat ongiegitetik ez da gelditzen ere.

ZALDIA ETA OTSOA

Primadera sartzerako egun goxo-epheletan,

Zuhaitz, lahar, belhar, oro ernatzen direnean:

Beren egoitzak utzirik animale guziak,

Dabilltzanean non kausi bizitzeko beharrak.

Otso bat negu luzeko dietaz unhatua,

Eta yakituzko yanaz aphur bat herbaldua.

Yautsten da menditik, eta lehen begi-kolpean,

Ikhusten du haraneko phentze gizen batean,

Emana zaldi gaztebat errekeitu hezean.

          Pentsa zazu ikhuskaria

          Zoin zen loriagarria!

          Zer zathia, dio, hauxe!

          Bahiñdaukat nik oraintxe,

          Harahan mendi-gainean,

          Nere krokatik dilindan!

          Oxala bahintz zikiro!

          Nere kontua egiñ hiro.

          Hemen hargatik nere ustez,

          Yokatu behar naiz artez.

          Ez badaite otsoarena,

          Dugun axeriarena.

Goazen beraz; eta urhatsak kondatuz astiroki,

Yaunari zaio hurbiltzen gure otsoa maltzurki;

Agur, konpai, diduritzait duzulakotz txar-aldi,

Errekeitu fresko huntan zaituztela libre utzi:

Mediku zelebre baten dizipulu izatua

Belhar suerte guzien puxantzaz yakintsua:

Banathortzu eskaintzera urririk zerbitzua.

Nihaurk erratea ezta edere, baiña ezta izatu gaitzik,

Ibilli naizen tokitan, sendatu ez dudanik:

Ager zadazu laiñoki bada dukezun miña,

Zure sendatzeko egiñen dut segur alegiña.

Abreak baderro atzeko zango baten azpian

Berriki zait handitsu bat athera erdi-erdian.

          Ene haurra begirautzu

          Miñ tzarrenetarik duzu;

          Diotzo yaun medikoak:

          Hau dio tokiak berak.

          Hor berean sortzen dire

          Asko bertze gaitz traidore.

Baiña zaldi yaunek ere ni baithan konfiantza

Badute; ikhasi baitut oraiño nik barbertza.

Maltzurrak bere erasian zuen xede guzia,

Parada atzematea zen iretsteko eria.

Zamariak, bere baithan zerbait iduriturik,

Baderra, eztuk ez egiñen gaur horlako hirririk.

Eta alegia deusik ez hedaturik zangarra

Mediku yaunak hurbilldu dueneko sudurra,

Uztarko sendo batez du hedatzen atzez gora,

Hortzak bakhanduak, eta odola dariola.

     Ederki egiñ zaitak, dio otso gaizoak,

     Bere baithan arras, ahalkeaz yoak:

Nahi naiz izatu hari, bathikariokoan

Ongi nahiz ez nakien, baizen karnazerkoan:

     Dagola bakotxa, bere ofizioan.

LEHOIÑA, OTSOA ETA AXERIA

          Erromatismaz lothua,

          Eta adiñez eziñdua,

          Lehoiñ batek nahi zuen,

          Baitezpada ziozaten

          Aurki erremedioa

          Adiñaren kontrakoa.

          Gauza dela eziñ egiña

          Hori da gauza samiña,

          Erreger erran eziña.

Deitzen ditu beraz hunek arraza orotakoak,

Medikuntza eta barbertzan yakiñ direlakoak:

Badathorz lehiaz, ezen bakotxaren xedea,

Da errege sendatuazko ardietstea ospea.

Ethorri ziren yendetan axeria esta ikhusten,

Baiña buru-kolpe batez etxe-alde da gelditzen.

Hortaz laster otsoak du mintza-razten gorthea;

Eta erregeren gogoan beltz en egitatea.

Printzeak derra, kuxian axeri gaitztagiña,

Bere egoitzan bedi bertan prisonier egiña:

Bethorkit gero aitzinera amorez edo bortxaz,

Berak kontu emaitera haren kontra erran denaz.

          Badathor, eta agertzen da:

          Baiña ya yakintsu baita,

          Otsoaren lana dela

          Orduko tretu txar hura:

          Erraten dio erregeri:

          Yauna, zure aldean naski

          Hala ez dena kondaturik,

          Naokakete beltzturik;

          Mezprezioz orai arte

          Zuri homaia egiñ gabe

          Arauz egotu naizela:

          Yauna, gauza da bertzela.

          Beilla bat egina nuen,

          Arren zu senda ziñtezen:

          Hau konplitzen hari nintzen.

     Ditut ere ikhusi nere bidaiean,

     Asko yende aditu sabant medikuntzan:

     Eta orok diote zutan bertze gaitzik

     Eztela odolaren hotztasuna baizik;

     Dathorrena xoilki zure adiñ handitik.

Horren erremediotzat huna zer den komeni;

Zure manuz otso eder bat bizirik larru bedi:

Eta berehala haren bero-bero larrua,

Bizkarretik har ezazu zerbaitez tinkatua.

Pare gabea bethitik izatu da asmu hori,

Indar ganak itzultzeko natura hebaiñari.

Otso yauna gisa hortan, hau gaitzi ez bazaitzu,

Ganbarako soiñekotzat zerbitzaturen zaitzu.

          Gustatzen zaio erregeri

          Errezeta sinple hori:

          Murde otsoa da hartua,

          Larrutua, zathitua,

          Laur azpitan partitua.

Eta monarkak egiten du mamiez afari,

Eta beroki larruaz gorphutzaren estalki.

     Lehoiñaren gorthean, ikhusi izan zena,

     Gorthe guzietan da, maiz ikhusten dena:

     Elkhar eziñ yasana, eziñ ikhusia,

     Elkhar engana, elkhar beltz, da hango bizia.

          Oxala mihi gaitztorik,

          Ez balitz gorthetan baizik!

          Baiñan izurrite hori,

          Alde orotara da isuri.

Lehoiñaren gorthea aise, korreyitu zaiteken,

Otsoaren etsenplua, hortako net ona zen:

Baiña giza-artean egiñ, gauza bera ez baidaite,

Medisenter gosta-razi, behar litzaiokete,

Larrua khenduz ezpada, bertze moldez bedere.

ATSOA ETA BI NESKATOAK

Atso batek bazituen bi neskato berekiñ,

Iruten hari zitzaizkon, biak abillak berdiñ.

Heien aldean herriko atso irulle guziak

Etziren bertzerik baizen liho gaztatzailleak.

Ema zaharrak etzuen nihoiz berze griñarik,

Lan egunekoa nesker markatzekoa baizik.

Iguzkia bere arrutan partitzeko aitzinetik,

Alba agertu baiño lehen lebanteko uhartzetik,

Ardatz, arrudak zebilltzan yadanik farra,

farra baratu gabe zuntza bat bill, bertzea tira.

Oillar diabru batek baitu kantari albakoa,

Herresaka yauz-arazten atso diabruagoa.

Hau, amarraturik erdi gerrian zaia tzar bat,

Lanpa batekin bazoan xuxen xuxena oherat,

Non, lorik hazkarren eta gozoenak hartuak

Dohatsuki baitzauntzan bi neskame malurusak.

Batek begi bat apenaz zuen erdi zabaltzen,

Bertzeak estiran beso biak nekhez luzatzen:

Eta biek, gaitzituak, ahopean zerraten:

Oillar madarikatua! uze ez duk kantaturen.

          Eta erran zuten bezala,

          Egiña izatu zen hala:

          Hegastin malurusari,

          Atzarle goiztiarrari,

Ixil zakion mokoa hautsi ziten lepoa.

Hargatik ez zitzaien zortea hobetu.

Sasitik athera eta baitziren berhoratu.

     Zeren gure atsoa ere oillarra gabe

          Ez baitzen gerthatu hobe.

Ezen eskapa beldurrez bere oren ohitua,

Baratzen ez zen iduri arima herratua:

Gau guzia etxea zena zeukala asaldatua.

Gaitz bati alabaiña egiñ, dionak nahi itzuri,

Uste ez zen handiago bat, hark du topatzen ohi.

Gaitzik gabe mundu huntan, izan ez baitzaitezke,

Ditutzunak pazientki, yasan hobe zintuzke:

Zure pairuan orhoituz, bakharri ez zaudela,

Baiña Yainkoa lekhuko, eta lagu duzula:

Zoiñak haren gatik hemen, dukezuna pairatu,

Ehunka bertzetan, berak, pagaturen bai dautzu.

ZAPATAINA ETA BANKIERA

Hirur xangok zadukaten alki baten gaiñean,

Zapataiñtto bat hari zen kantuz bere lanean.

          Goiz arrats etzen ixiltzen,

          Othuruntzatzeko baizen;

          Loria zen ikhstea

          Eta areago entzutea:

          Nola zarabillkan boza

          Gora behera itzulika!

          Bethi zagon kontentago

          Ema erdi berria baiño.

Aitzitik hauzoan zuen aberats okhatuak.

Utziak zeuzkan aspaldi bai loa, bai kantuak.

          Eziñ bertzela zaitekekn

          Bankero bat hura baitzen:

          Nihoiz alba hurbillean

          Sarthu nahi bazen lotan:

Zapatai erneak kantuz atzartzen zuen betan,

Bankero logaleari hagitz zitzaion gaitzi

Nolaz zeru arthatsuak moda etzuen ezarri;

          Yaki eta ogiarekiñ

          Behar zaiteken orduan,

          Zediñ izan merkatuan,

          Loa ere betan sal-kidiñ.

Bere otelera hark deitzen du maistro kantaria,

Hauzo, errazu zer duzun, urtheko irabazia?

          Zapati madreak aldiz

          Ihardetsten dio hirriz:

          Nik eztut horla kondatzen,

          Ez nihoiz ere idukitzen,

          Bi yornal elkharren gainzka:

          Baiña ni kontent naduka,

          Yakiñak ene sabela

          Yanez eskas ez dagola:

Urthe buru batetik dudanean nik hasi,

Bertze burua atzematen dudala kasik-bethi:

          Biba yaunaren grazia!

          Bada eguneko ogia.

Errazu beraz egunak zer derautzun emaiten?

—Gutiago, gehiago, nola ere den gerthatzen

Makurtzen hargatik nau ni gauza batek halere,

Han hemenka urthe luzean, asko besta baitire:

Gure erretorak eztitu ahantzten nihoizere.

Hauk gure ofiziokoak ohi dituzte galtzen,

Lan-gabeko egunek zeren bi kalte badakharzten:

          Lehena ez irabaztea,

          Birdena aldiz gastatzea.

Zapataiña ren lenguaia phoz eta naturala,

Gustaturik bankerari, baderro berehala:

Petan, nahi zaitut egun nik egiñ urusago,

Thronuan ororen nausi yarria dena baiño.

Horra ehun luis: goarda-zkitzu behartzen zareneko:

Maistro Petani ordutik ziñez badiduritzo,

Hura bezain aberatsik zeru-pean ez dela,

Peruko urre-miak oro etxean dituela.

          Eta badioa alegera

          Diruaren zerratzera,

          Bere kutxa zaharrean

          Gilltza herdoillaren pean.

Baiña han zuen zerratu hark bere umore ona ere

Adio kantu ariñak: gehiago ez dezake,

Haren zintzur herstutuan bozak aurki pasaia;

Loak ere arras utzi du, haren egon-tokia.

          Suspitxa, trantze eta griñak,

          Ditu hark bizi-lagunak.

Egun guzia zaraman erne bethi begia:

Gauaz sentitzen bazuen gathu baten yauzia,

Baziduritzon dirua gathuak ebatsia.

          Giza gaizoa arkenean,

          Karta galtzeko menean,

          Badoatzu otelera

Aboro atzartzen ez zuen diruduna aurkitzera.

Ori, ori, derro, yauna, horra zure dirua;

Horren-gatik eztut nahi galdu loa, ez kantua.

Dirukoiak eztu xoilki kant eta loa galtzen,

Eta gau-egunak oro khexagunez bethetzen:

Baiña oraiño berthutea zaio egiten gaitzago

Baita zeruko bidea, hagitz nekhezkoago:

Khristok errana baidathor, aberats denarentzat,

Guziz dela gaitz heltzea, zeruko erresumarat.

Ez baita aise bidaiatzen, haiñbertze kargarekin,

Ez athe hertsitik sartzen, haiñbertze bagaiekiñ.

Kablea orratzetik ezen, pastzen da errexago

Zeruko bortha hertsitik, aberats dena baiño.

Zer yan, zer yauntz, non bizi zuk, baldiñ segur baduzu,

Kontent zaudezi: san Pablok, horla erraten drautzu.

ARTZAIÑA ETA ITSASOA

Athaldearen gozotik itsasoaren hauzo,

Artzaiñ bat bizi izan zen soseguan luzaro:

          Fortuna xumea zuen;

          Aitzitik hau segura zen.

Egun batez ikhusirik itsas-kosta hegian

Tresor asko zaudezila deskargatuak metan:

          Gutizia lotzen zaio,

          Bere arthaldea saltzeko:

          Eta negoziatzeko

          Diru harrek ziraueiño.

Bademo urari beraz zuen diru guzia,

Baiña kosta egiñik galtzen da zaraman untzia

Ordutik berriz hartzen du utzi ofizioa:

Baiña ezta ya zena lehen arthaldeko maistroa;

Aitzitik xoilki Patxiku artzaiñ soldatekoa.

Zenbait urtheren buruan, bere irabazitarik,

Arthalde pollit baten da yabe egiten oraindik:

Eta egun batez haizeak ixilik zaudezela,

Barku betheak kostara plazentki zathorzela

          Hola he! barku ederrak,

          Diruketara ethorriak?

Dio: zoazte, zoazte, ni ganik bertzerat

Ez nago segur aboro ni nerea emaiterat.

          Ez derrat ez hau airerat,

          Ezta ere asmu funts-gabe bat:

Baiña esperientziatik, hartu yakitatea;

Hagitzez batik-batean, hobe dela ukhaitea,

          Sos bakhar bat eskuetan,

          Ezen ez hamar menturan:

     Eta batbederak duela egoteko

          Bere zorteaz satifo.

               Anbizionearen

               Eta itsasoaren

          Dei inganagarriari,

     Ez zaiola behar beharri ideki:

Hek entzun ukhanaz baldin, bat ongi bada heldu,

Hala egiñaz hamar miller, aldiz zaie urrikitu.

Irabazi gizenenak, urak ditu eskaiñtzen,

Baita haze eta tubonez, emanak eramaten.

HAURRA ETA ESKOLA-NAUSIA

Haur bat dostatzen zelarik ibai baten aldean,

Ur handirat erori zen gaoxoa ustekabean:

Zeruak hala nahia, sahalts bat gerthatu zen,

Zoiñak, esker Yainkari, salba-razi baitzuen:

Zeukala, diot, tin-tinka sahatsaren adarra,

Eskola nausi bat handik badathor pasatzera.

Haurrak oyhu: hel zakizkit, non ez, galtzera noa;

Oyhu miñetara noizbait itzultzen da maistroa:

Eta aire idor bat harturik, duriz sasoiñ-kontra:

          Ah! diotzo: zithal txarra!

          Ikhus-azue ladrea

          Zertara den funts-gabea!

          Kanailla horiek gero

          Har etzzatzue arthatzeko!

          Ala hoien burhasoak

          Baitire urrikaltzekoak!

          Gaitztagiñ hoiek gogoan

          Bethi behar egon griñan.

          Zer eztute sofritzeko!

          Zoiñ diren urrikaltzeko!

Eta erran gogoak erran ondoan hark astiro,

Haurra ezarri zuen noizbait ibai-hegian gero.

          Baiña o maistro elbatia,

          Utz-ak geroko erasia:

          Duken ondoan salbatu

          Egik orduan prediku.

Hemen ezta kondenatzen errient hura xoilki,

Baiña oraiño asko bertze presuna hura iduri:

Erasle eta kritikari, baita hanbat nausitxo,

Egintza ororen gaiñean dutenak errateko.

Hula egiñ, hala erran bazen, hara gan, honera yin

Gauza egiñ eta, bethi hek bazakiten zer egiñ:

Ondotik kritika, abisu, letzioa eztute falta,

Euskaldunak dioena bethi hill eta salda:

          Edo, hill eta abrea,

          Buztanean zaldarea.

Holako yenden arraza hanbat da poblatua,

Non baididuri zeruaz xoil benedikatua.

AGUDEA ETA ASTOA

Agude bat zioala asto baten gaiñean,

Phentze fresko gizen baten hegitik pasatzean

Abreari bademo han sartzeko lizentzia,

Han laster iñoka dabill alegera guzia;

          Ihauska, itzulika, hatzka,

          Uztarka, irrintziriñaka

Belhar ferdea alha-alditan arraso daramala

Edozeiñek kasu hartan egiñ zuken bezala.

          Baiña guti igurikia,

          Hor agertzen zaie etsaia.

Goazen ihesi diotza ikharan agudeak;

Ha! zertako? ihardetsten dio abre leleak?

Bi basta eta bi fardelez kargatuko naute ni?

Ez, ez, derro agudeak zoalarik itzuri:

          Zer zaiket niri inporta

          Nork demadan niri basta?

          Zuhaur bazoaske itzuri;

          Laket-lekhu zait hau niri.

Etsai bakharra berdiñ guk yabea dugu bethi;

Euskara garbienean nik baderraitzut hori.

Gizari astoarekiñ, gerthatu zitzaiona,

Hura bera bertze askori, da gerthatzen zaiena:

Azpikoer baldiñ brida, largatzen badiote,

Nahi orduan alderat, eziñ bill detzakete:

Hunenbertze berek ezen, utzten diotenean,

Haiñbertze haiek diote, hartzen bere xaindean.

Astoari nola, nonbait laketzen bazaiote,

Aitek, zahar hark bezala, behar dute egiñ bide:

Batzuen eta bertzentzat, ez baita hori hobe.

DIRU-KOIA TRESORA GALDURIK

          Zertako daite tresora,

          Badago baldi alferra?

          Bakharrik zurea dena,

          Da zerbitzatzen zaitzuna.

Nahi nuke yakiñ beraz hanbat yende zoroek,

Urre, zillarrak metatzen bethi hari direnek,

          Zer duketen gehiago

          Bertzen gizon batek baiño?

Erromesena hek bezaiñ aberats dago obian,

Eta hura bezain pobre bizi dire gaiñ huntan.

Dizu-zale bat Esopok hemen dakhar etsenplu,

Zoiñek gauza net gustoski senti-arazten baitu:

Bere izanez gozatzeko harrek bazidurien,

Birden bizi bat oraiño zuela igurikitzen:

          Zuen urrea etzen haren,

          Bera bai zen urrearen.

Haren gozo bakharra zen bere diru maithea,

Gau, egun, ordu guziez gogoan ibilltzea:

          Eta hartarik hartzea,

          Sakrelio idukitzea.

Zioan edo zathorren, edan edo yan zezan,

Harentzat ustekabea ongi behar zen izan.

Baldin hark bazakharren gogoan fitsatua,

Haren dirua lurpean gordea zen lekhua.

Hainbertze tornu hark toki hartara egiñ zituen,

Non lezoiñgille bat hortaz noizbait ohartu baitzen:

          Eta asmaturik yokoa

          Miratu zuen zilhoa;

          Eraman han zen dirua

          Eta iduki sekretua.

Gure zikoitza zenean geroago haratu,

Diruaren ohatzea zuen xoilki aurkitu.

          Gaizoa eman zen nigarrez,

          Auhen eta deiadarrez:

          Eziñ zaiteken konsola.

          Horla desolan dagola,

Norbaitek galdetzen dio zerk duen hortaratu?

—Ene tresora baidautet, diotza, niri hartu.

—Zure tresora non bada? —Lauza horren hegian

—Zer hoiñ urrun ezartzeko gerla dea herrian?

Ez zinduen bada hobe idukitzea etxean

          Giltza segur baten pean?

Behar ordu guzietan orduan zuk han aise

Hartu zindukeien bethi hartarik lanyer gabe.

Bethi! diotza, ay zerua! hori ere badugu?

Doan bezaiñ aise naski dirua dathorkigu?

          Nihoiz unkitzen ez nuen.

          Orduan, bertzeak, arren

          Zer diabrutako zinduen?

          Haren tokian emazu,

          Harri bat nahi baduzu;

          Haiñ baliaturen zaitzu.

YABEAREN BEGIA

Orkhatz bat herio-suhar heia bateratu zen,

Zoiñtan errara idi batzu hausnarrean baitzauden

Arrotzari baderrote betbetan xutiturik,

Bertzen nobait gordetzera doala fite handik.

Anaiak, derroik hunek, nere biziaz doha,

Othoitzten zaituztet arren ez nazazuen salha.

          Nik ere zuer ordainez

          Nere ibilliaren bidez;

          Xuxen dautzuet erranen,

          Alha-pide onak non diren.

          Askotan zerbitzuhori

          Balios zuentzat ongi,

          Izan daiteke segurki.

Zer gertha ere daie idiek agiñtzen sekretua,

Zoko illhun batean laster goibeltzen da billdua:

Hatsa aise hartzen du eta badago trankilldua.

Illhuntzean ohi gisa manyatera, arrastelak,

Belhar berde eta zuhaiñez nasai dire betheak:

          Sehiak goiti-beheiti,

          Hara-hunat ehun aldi,

          Badabilltza antsiatuak:

          Are etxe-gizonak berak

          Agertze bat egiten du:

          Baina hau ere ezta ohartu

          Zokoluan dagoenaz:

          Hunek salbo dauka beraz,

          Ordutik bere karkasa:

          Ya esker biziak diotza,

          Idien bihotz onari:

          Nahi du xoilki iguriki,

          Yendea oro landetara;

          Doan bere lanetara:

          Lanyer gabe zen tokitik,

          Illki zedintzat gorderik.

Abre batek baderro ere; ederki doa lana,

Baiña ezta agertu oraino giza ehun begi duna:

Hunen bisita zuretzat guziz da lotsagarri,

Han arte, orkatz tristea, ez erran salbo naiz ni.

Hortan nausia badathor, ikhustera betbetan:

          Hau zer da? dio koleran;

          Arrastela, manyaterak

          Zergatik daude erdi hutsak?

          Azpi hauk egiñ beharrak?

          Deithzen tu bere sehiak:

          Hots! laster zuhaiñ tegira.

          Behintzat hemendik hara,

          Aditzen dut ene abreak

          Daiten arthatuagoak.

          Zergatik utz paretetan

          Marbalo lan hauk dilindan?

          Golde eta uztarri hauk ere

          Bertzela arrima ez daitezke?

Begiak darabillzkala heia zoko orotarat,

Azkenean ikhusten du lehen etzen buru bat.

          Orkatza da ezagutua,

          Hilltzera kondenatua;

          Orok zoiñ-gehiagoka,

          Phazota lodi kolpeka,

          Han berean dute ehotzen:

          Deus ez zaizko baliatzen,

          Ez, begitarte eztia,

          Ez nigarrezko isuria;

          Salba ez dezake bizia.

          Andetan badaramate,

          Zathitan gazitzen dute:

          Eta hauzoak billdurik

          Egiten dute ase-onik.

—Bego bethi, derra Esopol nausiaren begia,

Ikhusteko gauza nehor bertzek ez ikhusia:

Nik aldiz etsaiarena dadukat haiñ argia.

BURDIÑEZKO ELTZEA
ETA LURREZKOA

     Burdiñezko eltzeak lurrezko eltzeari,

     Erran zion, goazen biak bidaiari:

     Eskusatu zen hau: zerralarik ezen

     Hobe zitzaiola hagitz iduritzen,

     Sukhalde xokoa gaordatzea bethi:

     Ezen lukenekotz ber tokia utzi,

     Gauzarik mendrena lizatekela aski

          Haren kolpatzeko,

     Baita ehun zathitan bertan ezartzeko.

     Aldiz zuk, diotzo, larrua ez baituzu

     Hagitzez nere bezaiñ delikatu:

     Beldurtzeko estuzu holako deus ere,

     Eta nora nahi zu bazoazke aise.

     Burdiñezko eltzeak ihardetsten dio,

     Lauier gerizean zaitut idukiko.

     Gogorxko zerbaitek yotzeko menean,

          Zu kausi zaitezkenean:

     Kolpea hartzetik zu begiratzeko,

          Artetik naiz pasatuko.

     Eskaiñtza eder horrek dio emaiten gogo;

     Burdiñezko aizpa ere aldera dathorko:

     Eta bi presunak hirurna zangotan,

     Badoaz maiñguka daigiketen gisan.

     Harrixkorik baldin topatzen badute,

     Bata bertzeari yoka hari dire

     Lurrezko eltzeak haiñ patitzen zuen,

     Non hola ehun urhats egiñ baiño, lehen,

     Konpaiak baitzuen puketan ezarri:

     Baiñan ez zaiteken zorte hortaz pleiñi.

Alde-bat xuhur baduzu, zure herrunkan zaude

Handiago direnekin, ez zaitezela kide:

Non ez, lurrezko eltzearen, zortea daite zure.

DIRUKOIA ETA URREZKO
ARRAULTZE EGILLE OILLOA

Zikoitzak guzia nahiz, guzia ohi du galtzen

Hala nola gaizo batek behiñ egiñ baitzuen;

Fable hunek dakarrena baldiñ egia bada,

Lafontenek edo Esopok gauza kondatua da.

Egun guziez zioen oillo batek leialki

Urrezko arroltze bat xuxen erroten yabeari

Hunek aldiz pentsaturik oillo harrek sabela,

Tresor oso batez betan bethea zadukala;

          Hilltzen du eta idekitzen,

          Eta harritua aurkitzen,

Difuntuak etzuela bere barnean deusik,

Deus ematen ez zioten oilloek ez zutenik.

Eta bere buruari ziola haiñ zoroki,

Eguneko errenta ona bethiko gal-arazi.

          Zikoitzek nahi badute

          Ezkola hor har bezate:

          Zenbatek gure egunetan

          Aberatstu nahiz betan,

          Daukatena segurean

          Duten ezartzen menturan!

          Nahiz ukhan ez dutena,

          Galtzen dute badutena:

Eta gaur bizitzekoa, ausarki bazutenak

Aurkitzen dire biharko, kolpez erromesenak.

LIBURU BIGARRENAREN AKABANTZA

LIBURU HIRURGARRENA

AXERIA, XIMINOA ETA ANIMALEAK

Lehoiñ bat luzaro oraiño bizi ustea hill zen,

Zoiña, bizia zueiño errege puxant baitzen.

     Beraz hill zenean, haren peko ziren

     Animalek orok billtzar egiñ zuten;

     Behar zutela egiñ froga bakhunkoa;

     Zoiñi zoakoken hark utzi khoroa;

     Errege izaiteko haren pkazajia,

     Atheratzen dute khoroa kaxatik

     Zointan altxatua baitzagon bethitik.

     Aldizka guziek entsaiatzen dute,

     Baiñan izariko batek ere ez duke:

     Batzuk ttikiegi baidute kaskoa,

     Bertzen larriegi hunen tamaiñoa:

     Hauk berriz adarrak kopetan goregi,

     Beharria astoak guti bat luzegi:

     Ximinoak ere hirriz dagoela

     Froga bera egiten du bertzek bezala

     Eta dostatzeko miratzen tyara.

     Badabillzka inguru baillitz inustria,

     Milla grimasa, eta ximinokeria:

     Brinko zalhu batez khora barnetik,

     Pasatzen da hala, nola uztai batetik:

     Animalek hori haiñ dute ederretsi,

     Non orok baitute printzetzat onetsi.

     Bakotxak egiten dio bere agurra;

     Orotarik xoilki axeri maltzurra,

     Egiñ den hautuaz dago gaitzitua:

     Baiña agertzen eztu batere kherua.

     Konplimendutto bat hark ere egiñ eta,

     Baderro erregeri: beraz yaun monarka,

     Toki bat badkit bertzek ez yakiña

     Tresor aberats bat gordea daukana.

     Bada legea da, horrelako aurkiñtzak

     Bere dituela zure maiestateak.

     Nihoiz izan diren bertze erregen pare,

     Errege berria baita tresor-zale:

     Aiphatu lekhura bera da gan nahi,

     Ez dadintzat arren trunpatua geldi.

     Arte bat zagon han ongi harmatua,

     Ximinoa hartan izan zen hartua.

     Billtzarraren partez axeriak dio,

     Eztutela egiñek deusere balio.

Heronek heure burua gobernatu ezin duk,

Eta hik gobernatu gu guziak nahi gaituk?

Kargu emana kuxian beraz khendu zioten:

     Eta oro orduan klaro ikhusi zuten,

     Errege izaitea dukenik merezi

     Ezdaitekela aurki baizen hagitz guti.

Animaleek orduan zertan egiñ ez zuten,

Gizonek kasu berean ohi dutena egiten?

          Khendurik azken monarka

          Iphiñtzen errepublika?

          Nik ez dakit zeren gatik:

          Fableak ez dakhar deusik.

          Aitzitik bertzek zergatik

          Gauza hura ezartzen dute

          Bada oraiño hemen ere,

          Berdiñ diot: ez dakit nik.

     Zoiñ den hoberena, gauza bietrik

Yuiatzeko dezagun utz, arbola fruitutarik.

Bethiko esperientziak, gauza da irakhatsia,

Bordaria ontzen eztela, mudatuz maiz nausia:

Ez aberatsten sehia, xanyatuz maiz tokia.

Yendeak ere diduri mudantza husutarik,

Nihoiz guti dakharrela, kargaren gutimenik:

Gutiago onant zaren nihoiz berratzapenik.

GATHU ZAHARRA ETA SAGU GAZTEA

     Sagu gazteiño bat mundura berria,

     Guti ikhusia eta haiñ guti ikasia:

     Gathu zahar bati zagokon othoitzez,

     Hura ematu nahiz bere arrazoiñ onez.

          Bizitzerat utz nazazu

          Naizen bezalako sagu

          Ttiki-ttiki pasa-errexa,

          Izan daitekeia karga

          Etxearentzat batere?

          Baliduritzaitzuke othe

          Etxe huntan yaun andreak,

          Eta daitezken bertzeak,

          Hill detzakela goseak,

          Nik yaten dudana-gatik?

          Ogi bihi bat bakharrik

          Aski da nere asetzeko;

          Eltxaur bat ere segurik

          Arras ni biribilltzeko

     Mehe naiz oraiño: nazazu utz aphur bat;

     Errepas hau bego zure ume yaunentzat.

     Horla sagu gazte zori-gaitzekoa

     Gathuari mintzo zitzaion laiñoa

     Trunpatu haiz bada, bertzeak diotzo:

     Horlako diskurtsak niri hedatzeko.

     Gathu zahar batek nihoiz barkhatzea!

     Bertzelakoa dun bethitik legea.

          Lege horren arabera,

          Hill-hadi, ta berehala

          Hail toki goibeletara

          Hire arengak egitera

          Ene haurrek aski bertze

          Errepas ukhanen diñe.

     Ez zuen faltatu errana egitea.

     Huna fable hunen morala sinplea.

Gazteak bere baithan, fidantzia asko du,

Errexki guzietan, du uste azertatu:

Aitzitik zaharra, gogorra da erraiez,

Ez bera, ez unki hau, ez daiteke deusez:

Bi defaut hautarik, zoin da gaitztoena?

Ene oldez segurik, da zaharrarena:

Ezen gazteenak, erresurtsa badu,

Esperientziak, korreyitzen baitu:

Aldiz zaharrena, da erresurtsa gabe

Esperientziaz, muda ez baidaiteke.

ORKHATZ ERIA

Orkatzen herrian behin orkatz bat eritu zen;

Haren etzantzara laster haiñitz kide yiñ ziren:

          Ikhustera, laguntzera,

          Bedere kontsolatzera.

          Bethi zaioke eriari

          Oste hori khexagarri.

Ah! yaunak, utz nazazue, trankill, othoi, hilltzera;

Eta herioa bertzek bezala segitzera:Ez daritela negarrek!

          Baiñan ez: kontsolariek

          Egiñbide triste hori

          Bethi nahi dute osoki.

          Goan ziren baa azkenean,

          Yainkoak nahi ephean:

          Ez hargatik edan gabe,

          Erran nahi da; egin gabe

          Alha-aldi bat bedere.

Haritztegi hauzokotan denak barraiaturik

Alhapideak oro utzi zituzten larruturik.

Errekeitua eriari zitzaion hagitz motztu,

Plat onik ya ez zuen zeren ukhaitea pentsatu:

Gaitz batetik erori zen areago batera,

Eta azkenean ethorri osoki barurtzera

          Eta goseak hilltzera.

Eriak ezditu xoilki kontuan hartzekoak,

Mediku, sendagaillutan egiñ diren gastoak:

Ahal bezaiñ laster diru, onez pagatzekoak.

Bisitari, kontseillari, eta gua-beillaritan,

Arno fiñ, likur, xokolot, eta mazapanetan,

Hanbat aise badoako, nola purga, aiutetan.

Urus, diotzatenean, erresurtsak gutitzen,

Hitzketez ez badiote, bere gitza berretzen.

LEHOIÑA ZAHARTUA

     Urthez eziñdua zagoen lehoiña

     Oyhanak aspaldi ikharan zauzkana:

     Eta orai galdua balore iragana.

     Azpikoek beraz atakatu zuten,

     Hura ezintzean hek hazkartu baitziren.

     Ostiko batez du yotzen zamariak,

     Adar-ukhaldika sistatzen idiak,

     Otsoak ez daizka guphide ausikiak.

     Lehoiñ malurusak, ezindua, triste,

     Orho illhun bat egiñ apenaz dezake:

     Bere zorteari sumetitzen zaio;

     Pleiñta alferrik ere batere ez dario.

     Baiña ikhsuten du bai dagoen lekhura,

     Badathorkiola are astoa bera:

     Ay! ay! hau diotzo, zaitak soberaxe:

     Prest nindagoken bai hilltzera hementxe:

     Baiña hire-ganik laido nik hartzea,

          Bietan zaitak hilltzea.

Gazte, sendo, handi denak herbal eta ttipia,

Munduan ohi dauka deus, gutitzat idukia:

          Tontokeria handia!

Ezen ardura ikhusten da, puxantena bebetan,

Guzien meneko egiña plaiñu eta auhenetan:

Eta asto sendoak duke, balio gehiago

          Lehoiñ eri denak baiño.

EDAILLEA ETA BERE EMAZTEA

          Badu nork bere defauta

     Zoinetara bihurtzen hura bethi baita:

     Ahalkeak ez lotsak ez dezake aparta.

Hunen gainean dathorkit kondaira bat gogora,

Zoiña etsenplu batez orai bainoa finkatzera.

Bakhusen debot on batek zaramatzan galtzera

Bere osasuna, zentzua, baita are boltsa bera.

Ezen holakoak nekhez dire bidez erditan,

Non ya kausitzen baitire bere sos ondarretan.

Hunek guziz emaztea zaokan gaitzitua,

Ahotik baitzaramakon menaiuko dirua.

Giza korreyitu nahiz asmu hau egiñ zuen;

Behar bada ema ezkonduek oraindik ez zakiten:

Ez derrotet nik hargatik hek pratika dezaten.

          Arrats batez bvereziki

          Zitzaionean ethorri,

          Hark nola baitzuen ohi:

          Ezin egongisa xutik,

          Aihen-ysak hartarik,

          Boteillan zentzua utzirik

     Ezartzen du damak tonba orde batean,

     Arno berriaren laiñazek koiñetan

     Astiro iraki baitziozaketen.

     Atzartzean kolpez hor da giza ohartzen,

     Hilltzerako tresnez dela inguratua:

     Xirio luze bat aldan phitztua,

     Hill-mihisea ere gaiñetik hartua,

     Eta harako-han ur bendikatua.

Ay! ay! diotza, hau zer da? alhargun duta andrea?

Ordu berean da agertzen haren sahets tendrea,

Estalki luze batean gorphutza trozatua,

Maska bat bisaian eta mintzoa mudatua:

Alde guziez arima herratu bat iduri,

Badoako emeki-emeki hurbill hill-ordeari.

Eskaiñtzen dio saltsa bat satanentzat egiña,

Ordutik senharrak eztu dudarik xumeena,

Egoitzatzat eztuela ifernuko barrena.

     Nor haizen erradak, dero fantasmari:

Erresuma goibeleko despentsaria nauk ni;

Huna dathorzen orori nik zemotet yatera:

          Gizak kuxian baderra:

          Ez demoten edatera?

Fabletto huni nere ustez, bi gauza badarraizko.

Bata, edateko ohitzari, darraiona luzesko.

Haren esklabo dagola, hilltzeko orduraino

          Baita kasik haratago,

          Fableko giza lekhuko.

Bigarrena, ema ezkonduak, ez dukeiala ondotik

Moienik, korreyitzeko, senharra biziotik.

Aitziñetik behar dela, sahets ona hautatu,

Utzirik gazte deboxa, gazte prestua hartu:

Eta tristeak hautuan, trunpatu direnean,

Gozorik ez duketela, baizikan othoitzean,

          Gurutzearen aldean.

Non ez duten nahiago, senharrekin trinkatu,

Bi burutan etxeari, biek betan eman su:

Nola gure tokietan, maiz ikhusten baitugu.

ZUHUR BATEN ERRANA

          Gizon bat hari zen

          Behiñ etxe egiten

          Baiña gizon handi bat zen

          Izen Socrate zuen.

     Orok kritikatzen zuten haren lana.

Batek zerran, egiazki etxearen barrena,

Holako yaun bati segur ezta doakokena;

Bertze batek aldiz zion: etxe aitzindegi hori,

Ez zait iduritzen ongi ni naizen sinpleari.

     Guziek zioten apartimenduak

     Hertsi zirela eta hagitzez eskasak.

     Zer egon-tokia horlako batentzat!

     Bira ere ezin kasik hart eta hunat!

          Yaunak, oxala, diotza,

          Dena bethe ahal baneza

          Adiskide egiazkoez,

          Prestu, fiñ eta iraunkorrez!

          Zuhurrak arrazoin zuen,

          Zenbait froga egiñ zukeien:

          Halakoentzat etxea

          Handiegia aurkitzea.

Bethi da bere mihian adiskide nor nahi;

Baiña erhoa da fidatzen, zaioena hitzari.

          Izena da komunena,

          Iana aldiz bakhanena.

ASTOA ERLEKIEKIN

          Asto-bat zioalarik

          Erlekiez kargaturik,

          Buruan ezarri zuen

          Hura zutela adoratzen.

          Hartua hortaz burua

          Bazoan fanfarrundua;

          Intsentsua eta kantikak

          Zaduzkalarik guziak

          Ziñez beretzatekoak.

          Norbait hortaz oharturik

          Khentzeko haren kaskotik,

          Pentsamendu supher hori;

          Baderro abre gaizoari:

     Enganatzen zare, beharri-luzea!

     Zure idukitzean oraiko ohorea:

     Gloria hau oro ez doatzu zuri,

          Baiña darama zunari.

Gauza bat da hagitz, maiz ikhustekoa,

          Doktor baten balioa,

          Dela haren soiñekoa:

          Hark duen arropa ez balu,

          Nork luke ezen hartaz kontu?

ORKATZA ETA MAHATSTEIA

Ora eta ihiztariz behiñ orkatz bat bortxatua,

Mahatsti hautiñ batean sarthu zen etsitua:

Eta hartan edirenik gordetzeko tokia.

          Salbatu zuen bizia.

Ihiztariek ordutik dute pentsamendua

Orkatzaren arratoa dutela orek galdua.

          Deitzen dituzte oinetara

          Aphur bat deskantsatzera.

Eta orkatza lanyeretik itzuria doiean,

Ongigilleari hortzez lotzen zaio gosean.

Badaitekeia esker eskas beltzagorik lurrean?

          Baiña orek aditu dute,

          Berriz hara billtzen dire:

          Handik dute yauz-arazten,

          Alde orotarik herstutzen.

          Azkenean han berera,

          Tristea dathor hilltzera.

     Gaztigu hau, dio, legez dut merezi:

     Ingrata, zu huntaz balia zaitezi.

     Erortzen a bertan. Eta orak billdurik

          Asetzen dire hartarik.

Alfertu ihiztarier erakutsi negarrak,

Haukien erraiak daude ohi bezaiñ gogorrak.

Munduan esker eskasa, da gauza itsusiena,

Gezur eta ohoiñtzarekiñ, berdiñ ezartzen dena:

Aldiz fedearen bistan, hagitz areago da,

Khristau baten obenetan, handiena hau baita.

Gaitzki egilleari on-egin behar badio,

Onegilleari hark zor, horlatan zer eztio?

Esker itzultzeko plazan, laido badu egiten,

Izen gabeko mustro bat, baizen ezta gelditzen.

LEHOINA ETA ASTOA IHIZIAN

Animalen erregeak behiñ xede egiñ zuen,

Egiten ihizta aldi bat, bere besta baitzuen.

          Lehoiñaren ihizia

          Ezta ez hegastin ttikia;

          Baiñan edo basurdea

          Edo orkatz har edo emea.

     Bada egitekoa zoakontzat ongi

     Astoa zuen hark hartu zerbitzari.

     Sortzeak emanik hunek nola baitu

     Boz hazkar bat zoiñak parerik ezbaitu:

     Beharri-luz beraz kordexazalari

     Zitzaion izatu musde lehoiñari.

     Hunek eman zuen panttupa batean,

     Abar heze meta handi baten pean.

     Erran zion handik orho egiñ zezala,

          Bulharrek eman ahala.

     Hunen arramantzak pentsatzen baitzuen

     Beren etxetarik kolpez eraikiren,

          Zituela trantzituak

          Laur atzetako guziak,

          Gutien iziak berak.

     Oste hau oraino etzen ohitua

     Entzutn haren boz espantagaillua;

     Airetan zebillan trunboiaren pare:

     Oyhantarrak oro lotsa eta herabe,

     Zoazela ihesi, denak bazathorzen

     Toki zorizkora, zointan baitzaogoen

          Ethortzekoaz yakiña

          Ephaitzan gure lehoiña.

Ez duta egun ederki nik irabazi yornala?

Dio astoak, gloria oro bere hartzen duela?

Bai, bai, diotzo lehoiñak, orho egiñ duk gothorki

Hire eta hire arrazaren ez banakik nik berri

          Lotsa ninteken nerorri.

          Balitz astoa atrebitu,

          Koleran zaiteken sarthu:

          Nahiz bada burla hori

          Legez zoakoken hari

Ezen nork dezake yasan fanfarrandua astoa?

Segur karatera haiek eztute hortakoa.

     Handiek duteiño, ttipien beharra,

     Ezdute guphide, lausengu maltzurra:

     Baiña egiñ dute bai, hek bere yokoa,

     Aise dute ahantzten, zor duten pagoa.

     Lanaren saria, zaie bai eskatzen,

     Urus afruntutzat, ez badute hartzen;

     Eta laidorekin, gibelat egortzen.

IGELAK ERREGE-GALDEZ

Igelak errepublikaz lehenago unhatuak,

Eta errege batez nahiz izan gobernatuak:

Eman ziren Yupiterri oro betan oyhuka,

Eman zezakoten arren desiratu monarka.

     Erori zitzaien lagoa gaiñerat

     Zerutik berbetan printze bakhezko bat.

     Baiña hanbat hunek erortzearekin,

     Intzura guzian zuen azantza egiñ

          Non, yende igerikaria,

          Arraza ergel eta izia,

          Ikharatua guzia;

          Suntsitu baitzen iheska;

          Edo urpera pulunpaka,

          Edo seska eta ihipera

     Intzurak zituen zilhoska orotara;

     Luzaro ez zirela lotsaz atrebitzen

     Printzea ikhustera nolakoa othe zen:

          Bonaparte bat zeukaten,

          Eta hura laza bat zen,

     Zoiñaren bultuak baitzuen harritu

          Ikhusi behar zuela,

          Xilotik atheratzera

          Lehen zena benturatu

     Hurbilltzen da, baina ikharan dagola;

     Egiten du bertze batek hark bezala:

     Ondoan badathorz xinaurrien pare,

     Oste ergela gero haiñ da egiten trebe,

          Non baidiote erregeri

          Gaiñerat egiten yauzi.

     Monarka gaizoak oro yasaiten tu;

     Sosegutik deusek ez duke mugitu:

     Yupiñek laster du burua arraildua.

     Oyhuz dagokio berriz populua,

     Emaguzu, dio, printze dabillken bat:

     Lertsun bat egortzen daie monarkatzat.

          Hunek, hill eta banazka,

          Iretsiz badaramatza.

     Igeler hura ere pleiñtak darizkote:

     Yupiñek orduan legez baderroie:

          Zer bada zuen nahien

          Gathibo garela izanen,

          Pentsatu ahal duzue?

Behar ziñduten atxiki gobernu hastekoa:

Baiña zindutenaz gero bertzelako gogoa,

Aski behar zitzaizuen printze hastapenkoa

Zen bezala zediñ izan eztia eta maltsoa.

     Bada duzuen hau, onhets ezazue

     Non ez, txarrago bat, emanen zaitzue.

OTSOA, AHUNTZA ETA PITTIKA

          Ahuntzak, behiñ zoala

          Hauzoko belhar berrira,

          Errapea bethetzea;

          Maatillaz bere bortha

          Hetsi zuen: erran eta

          Pittika bere umeari:

          Behautzu idek nihori!

          Haurra, biziaren penan;

          Non ez dautzuketen erran;

          Adiskide seinaletzat:

          Gaitza dela otsoarentzat,

          Eta haren kastarentzat.

          Hark hiltz hoiek erratean

          Otsoa pasatu zen han;

          Hunek, kontuz billdu eta,

          Gogoan tiñki badauzka.

          Gormanta orduan segurki

          Amak ez zuen ikhusi.

          Hau gantxe deneko handik,

          Hunen mintzoa harturik

          Eta boza meheturik

          Badoako pittikari

          Nahi dion ez ideki;

          Drrolarik seiñaletzat.

          Gaitza del otsoarentzat.

          Eta uste zuen zuxean

          Sarthu behar zea etxean.

Pittikak, beldurti bethi, ttarttetik du behatzen:

Patta xuria ikhus? non-ez, nik eztut idekitzen;

          Da haren lehen mintzoa.

          Baiña pata horlakoa

     Otsoen artean guti da usatua

     Gauza den bezala oroz yakiñdua.

Mintzo hori aditzeaz estonitua osoki,

Otsoa yiñ zen bezala handik goan zen prudenki

          Pittika, non izanen zen

          Sinhetsi izan bazuen

          Hitz seiñaletzat emana,

     Lehenago otsoak gerthuz atzemana?

Munduko egitekotan, kalte eztela diduri,

Segurantzaz ukhaitea, baten plazan bahi bi:

Egundaiño nihork eztu, sobraz gibelat utzi.

OTSOA ARTZAIN BILLHAKATUA

     Otso batek ikhusirik gutituaz zoala,

     Inguruko ardietarik billtzen zuen grabela:

     Gogoratu zuen zela harentzat hoberena

Egitea kasu hartan hark axeriarena.

          Artzaiñ gisa da beztitzen,

          Kapusaill bate estaltzen:

          Bastoi bat ere egiten du

          Xirola ere ahantzten eztu.

          Yokoa zediñ konplia,

          Hark eskribuz ezarria,

          Eman zukien gogotik

          Zariola kapelutik:

          «Ni naiz Manoel artzaiña

          Arthalde handi hunena».

Bere presuna horrela duenean konpondu,

Eta bastoaren puntan bi patak arrimatu:

Alegiazko Manoel hurbilltzen da oiñ bat oiñ bi

          Orduan lo zagon tinki

          Manoel egiazkoa

          Sorhopilean gaizoa

          Lo zagon ere zakurra

          Baita xirola meharra:

          Lo zauden ardiak ere

          Gehientsuak bedere.

Madreak utzten dauzkitzu oro diren bezala:

Baiña ardiak billdu nahiz hark bere korralera,

Bertze artzaiñak bezala oyhu egiñ nahi izan zuen,

Komeni hala iduritzen zela baitzitzaioen.

          Hementxe ekibokatu zen,

          Yokoa ere agertu zuen:

Artzaiñak bezala oyhua eziñ egiñ baitzuen.

          Baiña egiñ zuen orhoa

          Oyhana iharrostekoa.

          Hunen hotsera guziak

          Mutill, zakur eta ardiak

          Betan iratzarri ziren.

     Otsoak ordutik zer egin bazuen.

          Eziñ itzur, ez defenda,

          Kapotea baitzen traba;

          Bere kontua ukhan zuen,

          Nola merezi baitzuen.

Bere yokoa ez darama hipokritak luzaro,

Ustekabez prestamuzko maska erortzen baitzaio:

Eta orduan guziez da, legez arbuiatua,

Nola baita izaiten bethi, gezurti frogauta.

Bakotxa ager bedi beraz, bethi den bezalako.

Bertze edozeiñ defaut barkha, dakioke aiseago,

          Trunpatu nahia baiño.

HERBIA ETA IGELAK

          Herbi bat bere xiloan

          Zagon behi pentsaketan:

          (Ezen zer egiñ zeldetan

          Ezpadago gogoetan!)

          Gaixoa bazagon beraz

          Hartua melankoliaz.

          Animal hau triste da,

          Eta lotsak hiran dauka:

          Yende iziperak hark dio,

          Zoiñ diren urrikaltzeko!

Yaten dutenek ere onik egiñ ez dezokete

Plazer garbi bat nihoiz ez: bethi trantzean daude.

          Horra nola naizen bizi

          Lotsa ondikozkoak niri

          Loa ere daut ebakitzen:

          Niholere nihoiz ezen

          Har ez dezaket pausurik

          Begiak zabalik baizik.

Korreyi zaite derrake kasko zenbait zuhurrek:

Helas! izipertasuna khen dezakeia deusek?

Are, lainoki derradan, sinhetsia daukat nik,

Gizek ere badutela nik dudan gaitz huntarik.

     Horla zerasala herbi beldurtiak,

     Erne alde orotara zauzkan beharriak.

Osto bat, haize bat, ez deus, itzal sinplea bera,

Aski zen hari betbetan emaiteko sukarra.

     Amets horietan zagola sarthua,

     Gure azinda triste, melankoliatua;

     Hots ariñ bat zaio beharritaratzen,

     Eta fite zaio ihesari lotzen

Intzura baten hegitik zoalarik laurenka,

Igelak ikhusten ditu yauzten urera osteka:

Ah! dio nere beldurra bada norbait duenik,

Bertzek nola niri, bertzer hala egiten daiet nik.

     Naizeneko agertu oro lotsa dire,

          Kanpak ere ikharan daude.

     Zer! animaleka detzadan nik izi

     Gerlako ozpiña bat izango naiz naski?

Alabaiña segur ezta nehor haiñ pultrun denik;

Kausi ez dukenik bera baiño pultrunagorik:

Yaunari esker munduan, bada guzietarik;

          Hautarik ez gutienik.

TRESORA ETA BI GIZONAK

     Gizon bat zituen oroz gabetua,

     Kreditik gabe eta sakelan diabrua;

          Erran nahi da deusik ez:

          Asmu egiñ zuen ziñez,

          Haren hoberena zela,

          Bertze askok ohi bezala,

          Fiñatzeko atsekabea

          Bere burua ukhatzea:

     Berdiñ hark ez bazen, goseak hau bera

          Laster egiñen zuela:

     Zoiña baita segur heriotze gisa,

Bizi-gura direnentzat hagitz guti gustosa:

Badio ordu beretik etxe tzar batetarat

Bere xede ondikozkoa pratikan emaiterat,

          Daramalarik soka bat.

Hau nahi du itze batez seguratu paretan,

Baiña murru zahartua lehen maillu kolpean

Erortzen da, eta tresor bat dathor harekin betan.

Billtzen du gure etsituak, badarama boztua;

Badioa urreaekiñ, utzirik kaprestua.

Kondatu gabe ere, suma itsura da hartua.

     Galaia doala handik istapeka,

     Yabea badathor tresoraren xerka:

     Dirua aurkitzen du bertzetara goana.

     Zorigaitz hori zen hark ezin yasana.

Zer! diotza, suma hau ni galdurik nadiñ bizi!

Eta ez naiz ordu berean urkhatuko nerorri?

          Bai eta hala eginen dut,

          Non ez, soka ukhanen eztut

          Kaprestua han zagoen;

          Xoilki gizona falta zen.

          Hartzen du hau eskutara;

          Egiñik urkha-billurra,

          Tinkatuz hartan zintzurra,

          Badoa bertze mundura.

Eta hunek zeukan naski hura konsolatua,

Bertze batek zuela egiñ, lazearen gastua:

Eta horrela ukhan zuen, gerthuaren drolea!

Diruak bera nola, sokak bere yabea.

Dirukoi giza hilltzean, ez daite negar gabe,

Bere tresora berekiñ, hark ez baidaramake.

Nekhez billdu zituenak, utzten ditu bertzentzat,

Ahaiden, ohoiñen edo bedere lurrarentzat:

Billduez gozatu gabe, den gaizoa miñekiñ,

Bertze aldean agertzen da begi larrituekin

     Hemengoa baitu; bethikotzat galdu,

     Hango bethikoa, ez aldiz beretu.

XIMINOA ETA GATHUA

Yakot ximinoak eta Mim gathuak lehen,

Etxe bera, mahaiñ bera eta nausi bera zuten.

Aziñda gaitztagiñezko horra ene ustez pare on bat:

Ausart eta maltzur ziren bat bertzea bezanbat:

          Nihoren beldur etziren,

          Edozeiñ izan zaiteken.

Etxean bazen deus nihoiz eskas edo hasirik,

Akusatzen etzen nihor hauzoko yendetarik:

          Yakot zen ohoiña bethi;

          Eta bere aldetik Mimi,

Saguer baiño erneago zagokion gasnari.

Gure bi frikun maistroak egun batez zaudela,

Erretzen hautspean zauden gaztaiñ batzuer beira:

          Hauien eskamotatzea,

          Hek zioten: zer kolpea!

Madreek ikhusten zuten hor abantaill doblea,

Bere ona lehenik, ea gero bertzen kaltea:

          Yakotet derro Mimirri,

          Bada egun doakik hiri

          Kolpe on baten egitea;

          Hauts-petik atheratzea,

          Bokado gozo horiek:

          Ya ezen dantzatu lituzkek,

          Yaio izan baninduk ni

Gaztai erreak hautsetik atheratzeko egoki.

          Egidak atsegiñ hori?

          Lotzeko ez zuken Mimik

          Othoitzen luze beharrik.

          Erran bezaiñ laster egiñ

          Mimik modu haiñitzekiñ,

          Hdaturik patta surat,

Baztertzen du hautsa aphur bat:

          Eta gibelat erhiak

          Badakhartz beroegiak:

          Gero berriz luzaturik,

          Badakhar gaztaiñ bat sutik;

          Bertze bat hunen ondotik:

          Hirurgarren bat oraiñdik:

          Yakotek ethor ahal

          Badaramatza tripara.

Baiña neskatxa hor dathor: adio nere galaiak,

          Penaz utzirik gaztaiak:

          Handik itzuri gan ziren

          Mimi kontent ez omen zen.

Erreboluzionetan horla dire gelditzen,

Fanfarrun barrikadetan, direnak gudukatzen:

Gaizoek egiñ tortilla, baitute abillek yaten.

Populu soberanoa, den ondoan nekhatu,

Menbroez, edo biziaz, denean han puntxatu,

Xarlatanek dutenean, yokoa seguratu;

Oyhuz diotela: biba nazione handia!

Elhe ederrez daienean, eman ferekaldia:

Doble karga bademote, laster abereari,

Eta baldiñ eziñdua, badago hura nagi,

          Merke bastoi ukhaldia:

          Biba populu handia!

LEHOIÑ ERIA ETA AXERIA

          Animalen erregeak

          Zilhoan eri zauntzanak

          Bere azpiko guzieri

          Ordena zaien egorri:

          Arraza ziren guziek,

          Adardun, adargabeek,

          Bidal zetzaten gorthera

          Monarka bisitatzera,

          Deputatu hautatuak;

          Zauzkala segurthatuak

          Berak, baita are segidak,

          Lehoiñ hitzaren azpian;

          Aurkituren zutela han

          Kariño eta begitarte:

          Segurantza ere bertzalde

          Hortz eta atzaparren kontra:

          Ez baitzen hau gauza alferra.

          Pasaporte on bat oraiño

          Trankill bidea egiteko.

          Printzearen dekretua

          Izatu zen konplitua:

          Alde orotarik gan ziren

          Haiñitz yende, zoinak lehen.

          Axeriak ziren xoilki

          Etxe alde egotu prudenki:

          Batek egitate horren

          Arrazoin hau eman zuen:

Zilhora gan yenden oiñen bideko arrastoak,

          Dire oro haratekoak.

Aldiz bisitatik nihor gibelat yin othe den,

          Batek ere eztu markatzen.

          Horrek gaduzka beldurti:

          Haren maiestateak guri

          Digula beraz dispentsa:

          Pasaporta goarda beza.

          Yauna use dut ona dela:

          Baiña haren gaztelura,

          Ikhusten dut asko sartzen,

          Eta bat ere ez illkitzen.

Behiñere ez balu egiñ, axeriak treturik

Fable hunek dakharrena, baiño gaitztoagorik:

Duen fama tzarra segur, ez zuken garraiatu

Ezen zuhurtzia bera denak erraiten dauku:

     Usoaren pare, izan zaite laiño,

          Zuk nihor ez trunpatzeko:

     Sugearen pare, erne bethi zaren,

          Bertzek engana ez zaitzaten.

ARRATOIÑA ETA ELEFANTA

Frantsesek geure buruak daduzkagu net handi,

Egun guziek ikhusten den gauza bat da hori:

          Aire inportant bat da hartzen,

          Eta ezta gaizo bat baizen.

     Hau da bereziki Frantziako gaitza:

     Banitate ergela da gure primeza,

     Espaiñolak haidor dire duda gabe;

          Baiña bertzela bedere.

Heien urguillua niri diduritzait, hitz batez,

Erhoago hagitz, baiña ez haiñ gaizo haiñitzez.

          Emakegun gurearen

          Itxura zenbait bederen.

Ttipienetarikako arratoiñ bat zegola,

Handienetarikako elefant bati beira:

Estai haltoko abre hunen ibill-aira torpeaz,

Laur patta ariñen gaiñetik trufatzen zen hura arras.

Bertzea bazoan bakhan eskipaia handian;

Hirur alasetako abre largoaren soiñean,

     Printzesa turko bat hagitz famatua,

     Bere etxadia oro berekiñ hartua

          Gathua, ora, ximinoa,

          Perroketa, baita atsoa;

     Pelegriñ zioan beilla konplitzera;

     Turkoa pendi da romerietara.

          Arratoiña estonitzen zen,

          Yendeak nola zaudezen,

Fabrika moldegaitz haren bultoaren miretsten:

Guti edo haiñitz nonbait idukitzeak toki,

Balemake bezala iñoiz arabera merezi.

     Baiñan, o gizonak, dio, zer duzue

     Bada horren baithan miretsten hoiñbertze?

     Haur-espantagaillu gorphutz larri hori?

     Egia derradan, duzue aski guti.

     Garen ttikien guk guhaur gutiago

     Batere ez daukagu elefanta baiño.

          Aboro ere erranen zuen;

Baiña gathua orduantxe kaiolatik illki zen:

Eta gaiñera yauzirik erakutsi zioen

Arratoiña eta elefanta ez direla igualatzen.

ZAMARIA ETA ASTOA

Mundu huntan behar dugu elkhar bethi lagundu,

Lehen ere hori bere nonbait erran dukegu:

Baiña gauzak hiruretan erraten kalte eztu.

          Elkhar behar da lagundu:

          Hauzoa hilltzen bazaitzu

          Haren karga zure duzu.

     Beharri-luze bat behiñ bazioan,

     Zaldi guti ikhasi baten konpaiñian.

     Hunek bizkarrean basta hutsa zuen;

     Asto gaizoa aldiz haiñ kargatua zen,

          Non aboro ez baitzirauken.

     Konpaia ohoitzten du sokorri dezala:

     Heldu baiño lehen non ez hek hirira,

          Hill-hotza eroriko zela.

     Galde hunek xoka, diotza, ez zaitzake:

     Kargaren erdia guk harturik ere,

          Zuretzat dosteta laite.

     Zaldiak, egortzen du pasaietarat

     Botarik oraiño burlaz uztarko bat.

     Haiñ ongi non bertan ikhusi batzuen,

     Hill-gogorra astoa ezindua erortzen.

     Urriki bazuken: ezen mementean

     Karga eman zioten zena bizkarrean:

          Eta pisa-goiti ona,

          Larru difuntu arena.

ORA AHOKOA ITZALARENTZAT
LARGATZEN DUENA

          Munduan gauza batzuen

          Itzalari darraizkonen,

          Haiñ da handia nonbrea,

          Non gaitz baita kondatzea.

Ziñbitakotan komun da gaizokeria hori:

Utzirik funtsezko gauza lotzea airekoari.

Baiña luar atzetakotan guziz da estonigarri.

Bedariak hala bada Lafontenek derrana,

Haukietan ere osoki guza ezta ezin-izana.

          Ora bat, dio, zoala

     Haragi zathi bat ahoan zeukala,

          Ibai baten bazterrean:

          Ikhusi zuen urean

          Haragiaren itzala:

          Hau ere behar zuela,

          Yauzten da laster urera,

          Ikhusia atzematera:

          Baiña ahokoa du galtzen

          Urekoa aldiz ez hartzen.

          Betan urak handiturik

          Ho ordean ibillirik,

          Nekhez zen heldu hegira,

          Haiñ gaizoki hark utzira.

     Eta gelditu zen ahalkeaz gaiñdi,

     Ez zadukalarik, ez itzal, ez zathi.

     Berriz ere diot, gauza zait handia,

     Orak larga dezan ahoko zathia

     Harria non ez den, eta ez haragia.

AXERIA ETA MAHATSMULKOAK

Axeri bat behiñ zaharra eta fiña,

     Ezen omen zen Gaskoiña,

     Batzuen ustez Normana:

Dena dela hortaz, batetik bertzera,

     Hagitz da yauzi laburra.

Trunpatu duela Normanak Gaskoiñik,

Edo bertzaldera Gaskoiñak Normanik,

     Ezta nihoiz etsenplurik,

     Nik dakidala segurik.

Axeri hau beraz goizeko freskuran

Zagon baztrretxe baten inguruan

     Oillo zenbaiten ephaizan:

     Hartu zuken oillarra ere,

     Den zaharrena halere:

     Baiña deusik etzen yalgi.

Partiadan handik behatzen du goiti;

Eta ikhusten ditu treillatik daudela

Dilindaka zenbait mulko musketela

Kolorea hagitz eder zeukatela.

Ah! diotza, baldiñ atzeman banetza,

Hoitaz egiñ nire goizeko othuruntza!

Hartako egiten ditu alegiñak:

     Baiña alfer ditu guziak.

     Bah! dio azkenean, beude;

     Oraiño berdesko daude.

     Ez dire on bertze iñorentzat,

     Baizen mutiko tzarrentzat:

     Eta goan zen sereno haiñ

     Gardiano aita bat bezaiñ.

     Hobeki zukeiena egiñ

     Hark aserretzearekin?

SENHARRA EMAZTEA ETA OHOIÑA

          Gizontxo bat ezkondu zen,

          Nahitua aspaldi baitzen:

          Lagun zeukan maithea,

          Izanik ere emaztea:

          Hunek aldiz maithe etzuen

          Senharra arauz zeren zuen.

Egundaiño ez zion eman batere seiñalerik,

Nahiko zuken bezala, maithe zuelakorik;

     Nihoiz solhas goxo, nihoiz hirrittorik

     Nihoiz deus ezkontzan zillegietarik.

     Gaizoak ez zuien are gerorako,

     Esperantza-kidin baizen gutiago.

Ez zuen beraz ikhusten harrek bertze zorterik

Pazintzia eta barur sekulakoa baizik.

Horla dagola gau batez, auhen eta plaiñutan,

Ohoiñ bat agertzen zaie bere gelan betbetan.

          Anderea lotsak yoa

          Herresaka badioa,

          Gizaren besoetara

          Lotsan gerize-ketara.

Oy! ohoiñ guziz maithea! dio orduan senharrak;

Har zatzu, har etxe huntan, nahi tutzun guziak:

          Har ezazu etxea ere.

          Ezen enetzat zu-gabe,

          Zen nihoiz eziñ ukhana,

          Orai dudan zoriona.

          Behiñ erratea aski zen:

          Ohoiñak nola ohi diren,

Yende guti delikatu, malonest eta ausartak;

Hunek gogara zituen bethe bere atzaparrak.

Hunek erakusten digu daitken klarkiena,

Pasione guzietan, daiteken gogorrena,

          Izipertasuna dela:

          Ikhusi dugun bezala,

          Denaz gero hazkarrago

          Higiñtza bera ere baiño.

          Amodioa baiño ere:

          Yakiñek hala diote.

          Erakutsten du oraino,

          Ezkontza urus izaiteko

          Eztela aski boltsakoa;

          Behar dela amodioa.

Ezen diru gabe ezkontza, purgatori bada,

Ifernu da amodioa han aurkhitzen ezpada.

ITZAIÑA BASAN GELDITUA

Itzaiñ bat almazenera xistuz zoala behin,

Bezkoitzeko intha urtsuetan, orga bat zuhaiñekiñ:

          Bozik zoala gaizoa,

          Ikhusten dautzu karroa

          Kolpe-kolpez gelditua,

          Zilho batean sarthua.

          Baserria nola baitzen

          Laguntzak urrun zaudezen.

     Ez zaiten aurkitu orduko apuroan,

     Zen tokian baiño lekhu tzarragoan.

Zorteak nahi izan du bai itzaiñ bat erho-arazi?

Bezkoitzeko mugetara hel-arazi du bethi.

          Guk zerua othoitz dezagun

          Iduk gaitzan handik urrun.

Ematen zaitzu tristea, burho, yuramentuka,

Madarikatzen tuela bihotz osoz aldizka;

          Zilho guziak lehenik,

          Bere abereak ondotik,

          Gero orga eziñ mugitua,

          Azkenik bere burua.

          Zakiskien arneguak

          Aspalditik yakinduak,

          Eta orai egiñ berriak

          Erran ondoan guziak:

     Arrapoa ahotik, besoak dilindan,

     Zerurat oyhuka yartzen da errabian:

     O zu! san Isidro santu zelebrea

     Labrarien eta itzaien habea!

     Naizen apuroan urrikari nauzun

     Ethor bekit zure besoa arren lagun.

     Handia txit dago haren podorea,

     Haiñ handia nola daukazun ospea:

     Ikhus azu nere orgaren zortea.

     Hor dago lothua xarma zenbaitekin,

     Zilhotik ilkirikegizu gan dadiñ.

     Asko lehen ere bertze mirakuillu,

     Aditu dudanez, zuk egiñ dukezu.

     Orazionea akabatua ez zen;

     Hedoipetik horra non aditzen duen,

          Boz bat hunela derrona:

          Entzun ezak, o gizona!

          Isidrok bada dik nahi

          Dadiñ batbedera mugi:

          Lagun zak heure burua,

          Lagun dakiken zerua.

          Ikhus-ak nondikakoa,

          Den hire traba oraikoa.

          Hots! khen zotek arruderi

          Mortero diabruzko hori:

          Bustiñ-basa ondikozkoa,

          Zoiñak bai dauka karroa,

          Haxeraiño zikindua

          Eta zilhoan lotha.

          Hots! hire ond-aitzurra harzak,

          Harri hori porroska ezak;

          Nibel zak panttupa hori,

          Zillhaska hau bethe bedi.

Egiñ duk? —bai: bada oraintxe noakik laguntzera,

Dio bozak: har ezak hik akilloa eskutara.

Hartu dut: zer da hau? orga badoakit gogara.

     Biba san Isidro! bedi laudatua.

          Eta erremesiatua.

     Hemen bozak derro: ikhusten duk horla,

     Hire abreak hortik aise irten direla.

          Lagun zak heure burua,

          Lagun dakiken zerua.

OILLARRA ETA PERLA

Oillar bat kabazka behiñ hari zela,

Perla eder bat zuen athera argitara:

Harri preziatu marxant baten gana

Badoa lasterrez, derrolarik, Yauna,

Uste dut perla hau dela harri fiñ bat;

Baiña diduritzait laitela neretzat

Hagitz habeago bihi xeheren bat.

Iñorant bat behiñ liburu-gai baten,

Ondokotasunez primu kausitu zen:

Inprentariari baderamakio;

Ona dela hagitz uste dut, diotzo:

Baiña pezeta bat baizik ez bada ere,

Nere oldez neretzat nahiago nuke.

Biek nola biek, arrazoiña zuten:

Bere aurkintzetarik, zer zuketen ezen

Athera berentzat, bertze probetxurik,

Oillarrak perlatik, gizak liburutik,

Bakotxak zuhurki, zuena egiñ baizik?

Haiñ da egia beraz, usna eta zentzua

     Direla haiñ dohaiñ onak

     Eta gidari segurak,

Nola yakitatez garnitu burua.

SUGEA ETA LIMA

Errana da suge batez (berme ez naiz hala dela),

Lehenago harotx baten hauzoan bizi zela.

          (Segur harotxak hauzoa

          Ez zuen hanbatekoa).

     Sarthu zela beraz haren sutegian,

     Aurkitu zukeien yateko zerbait han:

     Eta ez edirenik han bertze frikorik,

          Lima atzeiruzko bat baizik:

Huni zitzaiola lothu karra-karra ausikika:

Limak ziola aldiz hula trankill egiñ musika:

     Zer iduritzen zaik iñorant sinplea?

     Zer egiñ gogo duk koxko fuiñ gabea?

          Hitaz gogorragoari,

          Hatzaio enferratzen eiki!

     Hire hortzak oro lehen tuk hautsiko,

     Ezenez baidautak hik niri khenduko

          Korrado baten laurdena:

          Ergela utzak hasi lana.

          Ez diat beldurtzen hortzik,

          Denbora hortzak baizik.

Hau zuer doakizue, karatera baxoak,

Gorderik ausikilari, mihi ondikozkoak:

Yende on eta berthutoser, yazartzen diozue,

Egiaz edo gezurraz, berdiñ dadukazue:

Zuen pozoiña nolazpati, isur badukezue.

Zuen xedea hargatik, eztuzue ardietsten,

Zuen fletxa samiñenak, alfer baitire erortzen:

Eta zenbat ere zuek, heiki yazarriago,

Hanbatez heien ospeak, du distiatzenago

     Eta ez diozue, khentze gehiago

     Limari biperak, egiñ zion baiño.

     Zuek idurien, yazarmenak zeren

     Denak laudorio, biatire bihurtzen.

     Haiña da ezen bethi, mihiz ausartena,

     Zoiñak baitu bere, linya zikiñena.

OILLARRA ETA AXERIA

Oillar zahar bat luzaro fama handikoa izana,

Basakurteko kargua utzia ya zuena:

Haritz adarrean zagon sentiñel paratua,

Hori da heien artean zaharren enplegua.

     Esperientzia handikoa baitzen,

     Oillar hau fiña eta den maltzurrena zen.

     Axeri bat bada hurbill badathorko

     Eta eztituz boza hula zaio mintzo:

          Agur, anai, bakhe dugu,

          Gerlak akabo ditugu:

          Baiña bakhe yenerala

          Bethi balirau oxala!

     Berri hori zuri nathor emaitera

     Yauts zaite arren, zatho ni besarkatzera,

          Bakhearen finkatzera.

     Hemendik aitziñat asaldurik gabe

     Zuen aferer hots demozuekete;

     Guhaur ere zuen lagun bagathorzke.

     Zatho, zatho deusez ez ukhan antsia,

     Hitzaren esklabo bethi da axeria.

     Ez nazazun iduk hemen gehiago:

     Hogoi-ta-bortz lekua baitut egiteko:

          Eta asko bertze egiteko:

     Zorion horrentzat egitzue bestak.

     Baiña bitartean, baterarik biak,

          Nahi nuke ukhan hartua

          Zure bakhezko musua.

     Kide, derro oillarrak, ez zaiteken deusik

     Plazer gehiago zemakidakenik

          Berri handi hori baiño.

          Baderraket ere oraiño,

     Atsegiña dela neretzat doblea,

          Zure ahotik aditzea.

     Baiña harako-han badathorz ora bi

     Berri berarekin hek dathorzke naski;

          Urhatsa hatte dakharte,

          Mementean hemen dire.

     Yautsten naiz: eta orok billduak orduan,

     Besarkatuko ahal elkhar dudu betan.

     Axeriak aldiz banoa, diotzo,

     Bide luzea ezen daukat egiteko:

     Plazer eta bestak bertze aldi bateko.

     Galaia laurenka badioa itzuri,

          Xara, mendixketan gaiñdi;

     Gauzaren segidaz kontent hagitz guti.

     Eta oillarra haren lotsaz burlatu zen,

     Bere baithan asko hirri egiñ zuen:

          Arrazoin bazuen, ezen:

          Atsegiña da doblea,

          Trunparia trunpatzea.

LIBURU HIRURGARRENAREN AKABANTZA

LIBURU LAURGARRENA

MANDOA BERE ETHORKIAZ HARTUA

     Abade baten mandoa

     Bere hidalgiaz hazia kaskoa

Bere ama behorraz baizen etzen mintzo

Kondatzen zituen haren egiñtza asko:

     Hark hau egiñ, izatu han

     Semeak segura zeukan

Zela emana izanen istorioetan.

     Ziduritzon aphaltzea.

Mediku bat ere soiñera hartzea.

     Baiña zenean zahartu,

     Eyharako zuten saldu.

Orduan zen xoilki bere attaz orhoitu.

Malura ez balitz on, deus bertzetarako

Baizen gaizo baten, eskolatzerako;

Hortaz beraz legez, erran ahal laite,

Zerbaitetarako, on dela halere.

YUPITER ETA BORDARIA

Yupiterrek lehen borda bat bazuen,

Errentan zoiña eman nahi baitzukeien.

Publikatu zuen haren etxegizak:

Bordaria ordutik falta ez zuken bordak.

Bada agertu ziren baten plazan bia:

Laburra ez zaiteken heien erasia.

Borda itzuli zuten alde orotarik.

Hunek zerran, yauna, klaro ikhusten dut nik,

Alhor hori dela nekhe handikoa

Horko labrantza ere gastu bizikoa.

Harren zion, lurrak hagitz patar daude,

Hortik egarriak maiz pena detzake;

Sustraiak bertzalde hurbill sobra eztire

Horla biek hanbat baiña dute ezarri

Deusik egiñ gabe non ya baidoazi.

Batek, nola hura zen bertzea baiño,

Zuhurrago ez segur, Baiña animosago,

Azken hitzarentzat Yupiñi baderro:

     Zure borda hartzen dautzut:

     Baiña abantaill bat behar dut.

          Erran suma ukhanen duzu,

          Baiña aldiz zuk emadazu

          Aireari manatzea,

          Nere gogara egitea,

          Edo haize, edo uria,

          Gopibela edo iguzkia.

          Tuzkedan arras aroak

          Bethi nahikarazkoak.

     Bademo Yupiñek eskatu duena.

     Horra beraz nere laborari yauna,

     Sasoiñen errege; dakharla gogara

          Ona edo tzarra denbora.

          Aldizka haize, edo uri,

          Orai goibel, sarri iguzki,

          Idor orai, heze sarri.

          Eta oro bere izarirat;

          Baiña bakharrik beretzat.

          Horiek guzietarik

          Hauzoek ez dute deusik

          Probetxurik gehiago

          Amerika-ñoek baiño.

          Hauientzat hobe izatu zen,

          Uzta ederra egiñ baitzuten:

          Bihiz bethe soillaruak,

          Ardoz ere bai guphelak

          Pribiliatuak aldiz

          Billdu zuen ere haiñitz,

          Osto, lasto, korbotx ere:

          Bihirik kasik batere.

     Hurren urtherako plama itzuli zuen,

     Kontrara sasoinak, biratu zituen.

          Baiñ izatu zen fruituez,

          Hazoek bai, hark bera ez.

     Ordutik zer egiñ? desesperatua,

          Yupiñi doako humiliatua.

     Eta kofesatuz bere inprudentzia,

     Othoitzten du barkha dezakon gaitzkia.

          Yupiterrek yabe on gisa,

          Barkhatu zion ofentsa.

          Erragun beraz ausarki

          Probidentziak segurki,

          Gerorrek baiño hobeki

          Duela ikhusten zuhurki

          Komeni zer zaikun guri.

ORA BEHARRIEZ GABETUA

Ora bati beharriak ebaki ziotzaten,

Nahiz berari trabarik egiten ez zioten.

     Yabeak ber-berak ziotzan pikatu.

     Zer gisa ederrean nauten ni paratu!

     Lagunen artean agertzera oraintxe

          Nondik atrebi naiteke?

     Oy! animaleen errege urguillusak,

     Hobeki derradan, tyrano kruelak!

     Ezta bada izanen nor edo nor behiñ,

     Zaituztena utziko murritztuak berdiñ!

          Ordea hunen sangez,

          Eta marraska miñez,

          Zauden guti beratuak

          Motztaille kostumatuak

Azorri baziduritzon asko zuela galdu.

          Baiña gero zen ohartu.

          Haiñitz zela probetxatu.

Ezen nola zuen sortzez ardura bihurria,

Bere kider zeukatena khentzera net pendia;

          Haiñitz okasionetan

          Etxera zuken eraman

          Menbro erregretatua,

          Dilindan sakaillatua.

          Ora liskartsuak bethi

          Beharria darama eri.

          Gauza da den hoberena

          Ahal bezaiñ gutiena.

          Bertzer lot-bide emaitea

          Hartzen da atentzionea,

     Toki bat denean xoilki goardatzeko,

          Hura ongi defendatzeko.

          Lekhuko da azor maistroa.

Eta haren itze-puntez garnitu lepokoa.

Gaiñera, nola buruan, esku-gaiñean baiño

Ez baitzakarren prudenki, beharri gehiago,

Otsoak berak ez zuken, han biderik lotzeko.

ZALDIA ETA ORKATZA

     Mende zaharretan ez ziren zaldiak

     Sortzez munduratzen gizonen sehiak.

     Giza-kasta ezkurrez zenean neurritzen,

     Mula, asto, zaldiak oyhanetan zauden:

     Ez zakiten ere kaprestua zer zen.

Ez zen ikhusten orduan mende hautan bezala,

          Haiñbertze basta eta zela:

          Hanbat gerlako harnaxa,

          Haiñbertze karro ez karrosa.

          Ez zen ikhusten oraiño

          Haiñbertze eztai eta friko.

     Bada mende hetan zaldi batek behiñ,

     Liskar ukhan zuen orkatza batekin.

     Eta nola baitzen hau oiñkari ona

     Eta zamariak eziñ atzemana;

     Hau zaio adrezatzen gizon artexari;

     Gartsuki othoitzten du demon sokorri.

     Gizonak brida bat laster dio ezartzen,

     Eta bizkarrean yauziz zaio yartzen.

     Ordutik ez demo puasurik batere

          Non ezten orkatza

          Ahiturik hatsa

       Gelditu bizirik gabe.

Hau egiñ eta, zaldiak esker bihurtzen dio

Giza ongi-egilleari: gero hunela derro:

          Adio: zure zerbitzari:

          Orai nahi naiz itzuli

          Lehengo oyhanetara ni.

          Gizonak dio: ez horixe;

          Sobera presatzen zare.

          Egonen zare gurekiñ:

          Ezen nik sobra dut yakiñ,

Zer probetxu zure-ganik dudan athera-kidiñ.

          Zaude beraz, arren, zaude;

     Tratatua hemen ontsa izanen zare

     Arrastela bethi berdez fornitua,

     Eta triparaiño nasai ihaurtua.

     Ah! mantenu onak zer gozo demake

          Bada, libertate gabe!

     Gaizoa izan zela zaldia obartu zen,

          Baiñan ez berantxe baizen.

     Egiña zagoen ya prest ezarria,

     Bizi-lekhutzat hark behar establia.

          Bethi egoitea estekan,

          Zen haren zortea izan.

     Zuhurrago hagitz zaiteken agertu,

     Huts ariñ bat lehen hark balu barkhatu.

Nahi bezaiñ handia den, bengantzaren plazera,

Karioegi zait niri, halere erosten dela;

Harentzat emaiten bada, on preziatu hura

Zoiña gabe bertzeak deus, segur oro ezpaitira.

GATHUA ETA AXERIA

Gathu bat eta axeri bat alegia bi saindu,

Behin debotki pelegriñ biak ziren partitu.

          Ay! zer hypokrit parea!

          Zer filur-maistro kublea!

Bere kolpea egiteko denean loth-bidea.

Halaber hek iragaiten ziren inguretan,

Oillo eta gasna askok zuten eskas egiñ etxetan:

     Zoiñ gehiagoka hek hola zituzten,

     Bere bidaiako gastuak ariñtzen.

Bidea nola zen luze, horlatan unhagarri;

Unhadura ebitatzeko disputan ziren hasi:

     Disputank badakhar hortako sokorri:

     Hau gabe ezin loa balathorke bethi.

     Gure bi debotek zuten gora-gora,

          Larrutu bere zintzurra.

     Zutenean biek asko argudiatu;

     Nahi izan zitzaizkon lagunari lothu.

     Axeriak bada derro gathuari:

     Net haizela abilla diduritzaik hiri:

          Badakika nik bezanbat?

          Asmu badiat zaku bat.

          Bertzeak derra, ez segurki;

          Nik bakhar bat diat xoilki:

          Baiña ausarki derradana,

          Milla balio tuena.

Hortan berri-berritan hor dute disputa altxatzen;

Baietzka, ezetzka hek horla zirelarik berotzen,

Ora multzo batek builla fiñarazi zeraien.

          Gathuak axeriari:

          Hots, mira zak zaku hori.

          Hire kasko madre hortan

          Billha zak hots! ordu huntan

          Ingiñu zenbiat segursko,

          Lanyeretik itzurtzeko.

          Huna nere bakhar hura:

          Ikhus-ak zoiñ den segura.

Hau erran eta kokiña badoa herreska,

Han zen haitz batean gora laur atzez zarrapola.

Bertzeak, giñik asko itzuli alferretan,

Yo zilho bat, yo bertze bat, ibilli zen hersturan;

Askotan ere zakurrak zituen enganatu:

Baiña asmuak oro deus ez zitzaizkon halaiatu.

     Lurpe batetarik illkitzen zelarik,

     Zakur oiñkari bi giñera yauzirik;

     Eziñ egiñ gogor, ezin itzuri gan:

          Itho zuten han berean.

     Zertako asmu haiñitz, egitekoetan?

     Edo haiñitz xede, helantza gaitzetan?

     Eziñ dezidatuz, denbora da galtzen;

     Maiz onena utzirik, tzarrena ere hartzen

     Bakhar bat hagitzez, obe baizen ezta,

          Hura baldiñ ona bada.

EMAZTEKIAK ETA SEKRETUA

     Deusik haiñ pisurik nola sekretu bat:

     Garraiatzea urrun da gaitz andreentzat.

     Baiña lan bereko badakitzat ere

     Bizardun ez guti direnak emazte.

Bere andrea frogatzeko senhar bat gau batean,

Plañu, deiadarka hasi zitzaion sahetsean.

     Ay! ay! ay! zer dut nik-erdiratzen naute:

     Ez dirauket hula leher egiñ gabe.

     Ha!... fiñean bada, soleatu naiz ni:

     Arroltze eder batez oraintxe naiz erdi.

          Arroltze bat! derran andreak:

     Bai, horra non duzun frogatzen du berak.

          Horra, ikhus-azu zoiñ lari,

          Bero-beroa, erron berri.

          Behautzu, othoi, hargaitk,

          Gauza huntaz mintzatzetik;

          Oillo deitha mintzakete:

          Arren beraz ixil zaude.

     Nola andrea beri baitzen kasu huntan,

          Baita bertze asko aferetan;

Sinhetsi zuen gauza, eta ziñekiñ promes eman

     Ez zuela deusik erranen sekulan.

     Baiña ez zuen ziñak iraun gehiago

          Gauaren itzalek baiño.

     Agertu deneko albaren argia,

          Ema sinple, hitzuntzia,

     Yauzirik ohetik erdi billhuzia;

          Badoa fite hauzorat

          Bere komaia baitharat,

          Berriaz erdi nahia.

          Adi-zan, no, bahakharnat

          Hementxe berri handi bat.

          Baiña eztinat nahi erran

     Baizen nehori hik erratekotan.

          Ezen bahu publikatzen,

          Senharrak zanpa nintzaken.

     Nere gizak erron zautan arroltze bat,

     Arroltze bat handi bertze laur bezanbat.

          Baiña misterio hori

     Hire eta ene artean egon bedi bethi.

     Nola! hik hoiñbertze, bertzeak baderro:

          Egiñ nire gomendio!

          Segurki hatzait trufatzen,

          Edo ez naun ezagutzen:

          Hoa, trankill bahagoki,

          Beldurtu gabe deusere.

Erroillearen andrea hortan etxera goan zen:

Bertze aldiz erran nahiz ya hari zen erretzen.

          Badoa sei lekhutara

          Gauzaren barraitzera.

     Arroltze batentzat hirur badiotza,

     Baiñan akabatzen hortan ezta gauza

     Ezen bertze ema bat doa lauretara;

     Eta kondatzen du beharri xilora.

     Prekauzione hau alfer zen segurki,

     Sekretua kanpo ya baitzen aspaldi.

Ahotik ahora nola kurrituz yend-artean,

Arroltzen nonbrea bethi berretuiaz baitzoan

          Arratsa ethorri zeneko,

          Bazen ehunez gorago.

AGUDEA ETA HIRUR YAUNTTOAK

          Gizon zahar bat hari zen,

          Behiñ arbola landatzen:

          Laur hogoi urthe zituen.

          Etxe egiten paso oraindik:

          Zerraten estoniturik,

Yautto hirur hauzokoek beira zagozkolarik.

          Baiña adiñ hortan landa!

          Segur erhokeria da.

          Ezen zuk zuhaitz hoitarik

     Zer gozo, othoi, bada dezazuke igurik?

Mathusalen bezaiñ luze bizi behar zintezke

          Zertan griña horrenbertze

Gero batez, zoiña ezbaita zuretzat agertuko?

          Okupa ez zaitela aboro,

          Baizen zure iragan hutsez:

     Esperantza luze eta obra handiez,

     Okupatzea ya ez zaitzu komeni:

     Horiek hobeki doazkigu guri.

          Ez hanbatik zeuer ere,

          Zaharrak aldiz derraie.

          Establimendu zoin nahi

     Bethi dathor berant eta dirau guti.

          Herio latzaren sega

Zuen eta nere egunez orobat yokatzen da.

Gutarik zoiñ daite segur ikhusiren duela

Falta gabe biharamun goizeko argi zabala?

     Baduzuia zure bizian ordurik

Ondoko mementaz beraz segurtha zaitzakenik?

     Nere illobasoak noizpait itzal huntaz

     Izan dakizkiket niri zordun beraz.

          Zer! eztuzu nahi bada

          Zuhurrak dukeien artha

          Bertzen plazera egiteko?

     Plazer bat egundik nik hartzen dudana,

     Eta bihar ere har dezakedana;

     Baita bertze zenbat egunez oraiño:

          Ezta ezen seguratzeko,

          Zuen tonba gaiñetarik,

          Ez ditudala tristerik,

     Oraiño asko alba fresko kondatuko.

     Zaharrak arrazoiñ osoa ukhan zuen.

     Hirur gaztetarik ezen bat itho zen,

     Zelarik ilkitzen apenaz protutik

     Ameriketara partitzen zelarik.

     Bertzea igan nahiz gradu goretara,

     Gerlako enplegutan zerbizatzen zela,

     Kolpe ustekabeko batek atzemana,

     Han zuen kausitu bere egunen fiña.

          Hirur garrena erori zen

     Bere eskuz xertatu nahi ukhan zuen

          Arbola baten gaiñetik;

     Eta gehiago ez zen altxatu handik.

          Eta gizak nigarretan,

          Heien tonba harrietan

          Zizelatua gothorki.

          Kondaira hau zuen utzi.

ERHO BAT ETA ZUHUR BAT

Erho bat zarraion behiñ harrika zuhur bati;

Itzultzen zaio zuhurra, derrola: konpai, thori:

          Ongi duk egina

          Hik egiñ dukana;

          Har-zak luis hori.

     Nekhatuz gero hoiñbertze,

     Aboro ere behar huke;

Ezen errana duk trabailluak bethi

Yustu den pagoa duela merezi.

Baiña horrako-hor dathorren gizona

Duk sakelan diru asko baduena:

     Baieta pagatzaille ona.

Egorzkion korri hire present berak,

Falta egiñen ez dauk segur sari onak.

Irabazi nahiz gure erhoak hemen,

Laido bera buryes hari dio egiten.

Baiña etzuten diruz orduan pagatu:

Mutill on multzo-bat baitze hara billdu;

          Orok harturik artean,

          Zanpatuz tirria onean,

          Eho zuten han berean.

LEHOIÑA GERARA BOAKI

          Lehoiñ erregek zabillean

          Xede handi bat kaskoan.

Iduki zuen hortako gerlako kontseillua:

Eta gerla izan zenean hartan dezidatua,

Kurrierez heldu zuen orotara mezua.

Azpikoak oro ziren sarthu haren xedean,

Billdu ere egiterako gerla, haren menean:

          Bakotxak bere moldean.

Elefantak behar zuen bizkar zabalarekin,

Gudurako behar diren tresnen garraioa egiñ:

Zla bera gudukatzen ohi bezala berdiñ.

Hartza asautetarako zen printzeak hautatua;

Axeria yoko gordez izan zen kargatua.

Iminoak etsaia aldiz behar zuen dostatu,

Bere yusta eta grimasez gudutik barraiatu.

     Baiña batek derro yeneral yaunari:

     Asto hau zertako haiñ tonto eta nagi?

     Eta herbi iziper, buru xoro hori3

     Igorzkitzu, yauna, eren etxetara.

     Ez, ez, dio erregek, ez nago hortara:

     Nola astoak duen haiñ larria orhoa,

     Yende espantatzeko nahikarazkoa;

          Izanen da trunpetari.

          Aldiz herbi sinple hori,

     Koxkoa izan arren oiñak bezain ariñ,

     Kurrier net ontsa da zerbitzakidiñ.

Horla printze zuhur batek, erresuman badaki,

Emaiten diakioken, kargua bakotxari.

Baldiñ handitari haiñitz, igurikitzen badu,

Ttipienak horren gatik, arbuiatzen ez ditu.

     Baditu ere hark, handiak gizentzen,

     Hortarako ez ditu, xumeak larrutzen.

     Baidaki horla egiñ, duketen guziak,

     Ozatu direla, yendez gaitzetsiak:

     Ordutik direla, segur desmasiak,

          Eta khoroa ebatsiak,

          Baita bur ebakiak.

BUFUNA ETA ARRAIÑAK

     Asko badabilltza bufunen ondotik,

     Aldiz nik ihes dut egiten hetarik

     Gaizoentzat ezen dituzke Yainkoak

          Kreatu xoilki bufunak.

          Behar bada fable huntan

     Noa halako bat ezartzera bistn.

          Behar bada ere norbaiti

     Badiduritzoke dudala egiñ ongi.

     Farra-eragille bat zen behiñ-batean

     Bankero dirutsu baten mahaiñean.

          Etzuen hark bere aldean

          Arraiñ ñimiñorik baizen:

          Larriak urrn zaudezen.

     Xikittoak hartzen ditu bana-bertze,

     Eta beharrira mintzatzen zaiote.

     Alegia gero hark igurikitzen

     Heien errepusta, bazagon entzuten.

     Billkuia guzia zagon harritua.

          Eziñ sumatuz asmua.

     Orduan bufunak, serios yarria,

     Derroie: beldurra zaukala handia,

     Bere adiskide bat, zuela ya urthe bat,

     Fortuna egiñ nahiz gana indietarat,

          Galdua izan behar zela

          Untzia gnik kostara.

Hortaz zaiela miñtzatu arraiñ gazteiño heiki;

          Yakiñ nahi zerbait berri:

     Baiña hek guzien errepusta zela,

     Gauza yakiteko gaztegi zirela:

     Larriek hobeki bazakiketela.

     Nahi nioke orai yaunak, larri bati,

     Galde bera egiñ, ez bazaitzue gaitzi

     Billkuia gustatu tretuaz othe zen,

          Nik eztut seguraturen.

Hargatik gure bufuna haiñ ongi zen yokatu,

Non arraiñik gordoena baitzuen eskuratu;

     Zoiñak baitzukeien adiñikan aski,

          Ehun urthe hetan,

          Mundu berri-ketan,

          Ibilli izan ziren,

          Eta marrazoen

          Tripartu ziren,

Guzien zorte eta izenak, yakiteko segurki.

     Noiz ere bufun hark, hau egiñ baitzuen,

     Astoek ere ya, hitza bazuketen.

          Orai tretu horlakoa,

          Xistuz laite yokatua.

ANIMALIAK IZURRITEAZ ERITUAK

     Gaitz bat orotarik izigarriena,

     Alde guzietan ikhara demana:

          Zeruak bere koleran,

          Gure obenen kaztigutan,

          Naski kreatu zuena:

     Izurria bada, duen bere izena:

     Erresuma illhuna, egun bakhar batez,

     Pobla dezakena, nasai abitantez

     Gaitz hark abrer gerla zaroen egiten;

     Oro ez ziren hilltzen, bañan eri ziren.

          Etzen ikhusten aboro

          Biziaren luzatzeko

          Moien-keta zabillanik.

          Etzen nihon yanaririk

          Her gura zemoketenik.

Axeriak eta otsoak ya etziren okupatzen

Oillo eta arkumeak nondik arrapa zetzaketen.

Iheska totoila eztiak elkhar ganik zabilltzan;

Etzen aboro kanturik ez plazerik horlatan

          Oyhanetako ostroiletan

     Astoak etzion kasurik egiten,

     Astakarloari net zale zen arren.

     Lehoi yaunak beraz billtzarra du deitzen

     Eta auaier hula zaiote mintzatzen:

          Uste dut zeru zuzenak,

          Ikhusirik gure obenak,

          Zigorrada hau duela

          Erauntsi gure gaiñera.

Ara bada, gure artean abendunena dena

Bekio ofrei zeruaren kolerari biktima:

Ardiets othe dezaken ororen osasuna.

     Istoriak ezen badakhar hortako,

     Horlako kasutan, etsenplu horlako:

     Menaiatu gabe, hots, geure buruak,

Detzagun zorrotzki mira gure kontzientziak.

     Nitaz kestione, egia bada ere,

          Zikiro bat edo bertze,

     Gerthatu dakiken iñoiz iretstea;

     Baita noiz edo noiz, hekien yabea:

     Nuharroinsko baitut maiz apetitoa,

     Eta yan-xaharra modu gabekoa.

     Izanen naiz beraz, ez naiteke duda,

     Biktima eskaiñia, hjala behar bada.

     Baiña diduritzait net komeni dela,

          Egiñ dezan nik bezala

          Nork bere kofesioa,

          Daiteken bezain laiñoa.

          Ezen da desiratzeko

          Yustizia konplitzeko

          Obendunen daitekena,

          Dadiñ kaztigu dukena.

          Axeriak derra, yauna,

          Sobera zare errege ona;

     Zure eskrupuletarik klarki dugu ikhusten,

     Zure kontzientzia zoiñ delikatua dn.

          Zer! yatea zikiroki,

          Mota gaizo, triste hori,

          Nondik daiteke huts handi?

Ez, ez, iretstearekiñ her zuk haiñitz halere,

          Egiñ dakozute ohore

          Eta artzainaz mintzatzeko,

          Edozeiñek erran diro,

          Eztela gaitz suerterik

          Hark merezi ez zuenik;

          Zelakotz yende hetarik

Zoinak, bestien gaiñean nausitasun bano bat,

Baitire bere baitharik ausartatzen hartzerat.

     Fiñatu maltzurrak zueneko arenga,

     Lausengari meta hasi zen bibaka.

Etziren izatu sobra barna etsaminatuak,

Trigre, hartz, otso eta bertze puxantzen egindurak:

Ziren arren gutienik barkhakizun segurki,

Ahoak baitziotzaten lotsak orori hetsi.

Gaiñerako oste liskartsu, xakur sinpleak berak,

Hanbat saiñuñotzat ziren izatu pasatuak.

          Astoa orduan yin zen,

          Hunela zela mintzatzen:

          Oraiñtxe zait gogoratzen,

          Behiñ batez niñdoala

          Phentze bat bera bezala;

          Goseak kilikaturik,

          Paradak tirriaturik,

          Belhar onak tentaturik,

          Eta behar bada oraiñdik

          Diabruak esku harturik;

          Phentzetik hartu nuela

          Enpasantean bezala

          Mihiz trozatu-ahala:

     Hori neretako derrada egia,

          Etzen gauza zillegia.

     Hitz hauietara, oro hasi ziren oyhuz:

          Bedi marka beharri-luz.

          Abokat aire bat zuen

          Otso bat han gerthatzen zen.

     Hunek aise zuen orduan frogatu,

          Abre pelatu, zakartsu

          Eta galtzki yaio hura,

Heier ethorri gaitzaren zela kausa bakharra.

          Bertzen belharra yatea,

          Zer oben berdiñ gabea!

Horlako krima bati zor zaio heriotzea:

          Hala ukhan zuen zortea.

Zarenaren arabera, aberats edo pobre,

Gorthe eta tribunaletan, hala egiñen zaituzte,

     Osoki beltz edo, zuri bethi ere.

     Orobat da ikhusten, gaitztagiñ handia,

     Karrosan ibilltzen, ohorez gaindia:

          Urkhatzen aldiz ttipia.

PEISANTA ETA SUGEA

     Baserritar batez Esopek derraiku,

     Neguko egun batez baitzen atheratu

          Etxeko ingurutara

          Itzuli bat egitera;

          Betan ikhusi zuela

          Elhur gaiñean zatzala

          Suge bat hilla bezala:

          Hotzak arras pasatua,

          Yelatua, gogortua,

          Sentimenduz gabetua,

          Hilltzeko meneratua.

     Peisantak hartzen du badarama etxera,

          Su ondoan hedatzera;

          Ekharri gabe gogora

          Berari fabore horren

          Zer pagu kathorkioken.

     Berotzen du kontuz eta phitz-arazten.

Eztu haiñ laster bestiak senti berotasuna,

Non baidathorko gibelat arima zoakona:

          Harekin kolera miña.

     Ezarian hor du altxatzen burua;

     Egiten betbetan ohitu xistua.

     Ondoan orputza pleguka billdurik,

          Abiaduran yarririk;

     Yauzi nahi zaio on-egilleari;

          Salbatu duen aitari

          Ay! haizen eskergabea,

          Hill behar haiz, infamea!

     Peisantak diotzo furian sarthua.

     Pagu hau neretzat haukan gardatua?

          Eta harturik haiotza,

          Trenkatzen dio gorphutza.

     Eta haiotz-kolpe bertze bat emanik,

     Hirur egiten tu suge batetarik;

     Separaturik tronkoa buru buztanetarik.

     Yauzika hari da hirur zathietan,

     Nahiz hau elkharri, yntatu berritan:

     Baiña finatzen da, eforta alferretan.

     Eder da izaitera karitate egille;

          Baderraiku christok ere:

          Izaitea dela hobe

          Hartzaille baiñon emaille.

          Baiña, noiz, nola eta nori?

          Pontu gaitzena da hori.

     Ezen laur alferrer, egiñ dena baiño

Pobre on bti egiñ dena, hagitz da hobeago

          Hemengo eta zerurako.

Eskergabeari aldiz, hark merezi zortea,

Falta ez dakioke nihoiz, fiñ gaitzto egitea.

ORA BERE NAUSIAREN
BAZKARIA DARAMANA

Gizona maiz galtzen da, bere begietarik:

Haiñ maiz edo maizago, bere atzaparretarik.

Gutik hala tresor bat, ohi dute goardatzen,

Non ez zaien nolazpait, zerbait hartarik lotzen.

     Zakur bat bazoan karrikatik behiñ,

     Bere nausiaren bazkariarekin.

     Kolier bezala zaramala zoan

     Dilindan lepotik otharre batean

Sobre zen: sobreago ere nahi zukien baiño,

Bereziki zuenean menean zenbat friko:

          Baiña fuñtsean hala zen.

          Aldiz gu bagare aurkitzen,

          Gauza onen aldamenean,

          Hirritsa dugu barnean:

          Zoiñ gauza estranioa den!

     Ora da moldatzen izatera sobre;

     Gauza bera gizak ikhas ez dezake!

     Ora hark zuela beraz holakoa,

          Karatera sortzezkoa:

     Zakur gothorsko bat atheratzen zaio,

     Eta otharrekoa khendu nahi dio.

     Baiña aurkitu zuen hark egitekoa,

          Uste baiño gaitzagoa.

Bertzeak ezen zarea goardatzeko hobeki,

Laster lepotik khendurik aldean zuen utzi;

Traba eta kargatik libre gudu bazemon tinki.

          Baiña orduan yinik hara,

          Bethi ohi den bezala,

          Komunetik bizi diren,

          Kolpeen beldur eztiren,

          Zakurrezko tropela bat,

          Disposatuak yaterat:

          Eta ikhusirik ordutik

          Ez zezakela bakharrik,

          Ororen kontra haririk,

          Salba bere haragia;

Erraten diote: Yaunak, dudan nere portzia;

Gero bedi zuendako gaiñerako guzia:

Ez gaitela samur: nik dut aski nere zathia,

Erran eta: herresaka beretzen du puska bat:

Orok zoiñ gehiagoka dute egiten orobat.

Buryesaren bazkaria kuxian suntsitu zen,

Aboro ere izan balitz aise iretsi zuketen.

          Bada orai zoinek kondena

          Ora hark egiñ zuena?

          Badeia nihon dotorik

          Hala egiñ ez zukeienik?

          Ez diduria oraiño

          Zakur harrek ordu hartan

          Bazakharrela kaskoan

     Zentzu gehiago jabe Yaunak baiño?

HARTZA ETA BI KONPAÑEROAK

          Bi konpañero boltsa-ariñ

          Yarri ziren elkharrekiñ

     Ukhaiteko diru nahiz zerbait egiñ.

Larru-negoziant bati saldu zioten bertan

Hartz eder baten larrua, zoiña hunek soiñean

          Oraiño baitzarabillkan.

     Hartzen printzea zen: heien arabera,

     Martxanta zioan fortuna egitera,

          Larrua berritz saltzera.

     Hotzik handienez burla egiten zuen;

     Aise espos soiñ bi orra ere zetzaken.

     Pakok ez zaduzkan bere zikiroak,

          Prezio haiñ handikoak,

          Nola hek beren larrua

          Aho betheka ospatua.

          Berzea bai, beren ustez,

          Baiña ez bestiaren oldez.

Bi egun hetan luzenaz engaiatzen zirela,

Marxandiza eroslearen eskuetaratzera.

          Akordaturik sariaz,

          Hartzaren billha badoaz;

          Hau laster agertzen zaie:

          Trostean dathorkiote.

     Baiña bi banditak haiñ lotsatzen dire,

     Nola ozpiñaz yoak izatu balire.

     Akabo tratua, ordutik hautsi zen,

     Hek eman erhesak aiphatu ez ziren.

          Bi mutilletarik bat

          Haitz batera herresaka

          Igatu zen zarrapoka:

          Bertzea aldiz haiñ hotz nola

          Izaiten baita marbola:

          Auspez betbetan yartzen da,

          Lurraren kontra kopeta;

          Badago hilla bezala,

          Hatsa tiñki dadukala.

          Aditua baitzadukan

          Hartze ez zaiola sekulan,

          Aspertzen gorphutz hillari,

     Ez mobimendu, ez hats ez duenari.

          Izatu zen hartz maistroa

          Astoa bezaiñ gaizoa,

          Sinhetsteko hori hola:

     Ikhusirik geldi gorphutza zatzala,

     Pentsatzen du arras bizi gabe dela.

     Hargatik beldurrez baden trunperia,

     Biratzen du pataz gorphutz eroria:

          Hara-huna badabillka

          Bere bi patez aldizka.

          Eta hurbillduz musua,

          Badauka zelatatua

          Hatsaren yalgi lekhua.

     Baiña hau hilla da, azkenean dio:

     Goazen hemendikan, usaiña dario.

     Eta goibeltzen da hauzoko oyhanean.

     Arbola gaiñeko tratantea orduan,

     Yautsirik, doako lagun gaizoari,

     Eta derro: ongi dela miretsgarri

     Kito baita hura lotsarekin xoilki.

          Eta, anai, gure larrua

          Oixtin haiñ ontsa saldua?

     Baiña zer erran dauk beharri xilora?

     Hurbillsko kabillken hark ezen sudurra;

     Hire soiñ-gaiñean zaukala atzaparra.

     —Erran zautak iñoiz eztela saltzeko

     Hartzaren larrua berak dabillkaiño.

          Hill behiñ, eta sal gero.

HERIOA ETA HILLTZERA DOANA

Herioak eztu nihoiz zuhur dena atzematen,

Bethi partitzera zeren hura prestik dagoen:

          Bethi hark bere burua

          Bai daduka abertitua,

     Azken urhats haren egiteko orduaz.

          Ordu hark badauzka, helas!

          Bertze denbora guziak,

     Egunak, orenak eta mementoak:

     Bat ezta tributa zor ez dioenik,

     Ez haren dretxotik itzur daitekenik

     Erregen umeek munduan sartzeko

     Begiak zabaltzen dituzte orduko;

     Maiz ordu berean herioak daie

     Bekokia itzaltzen urrikaldu gabe,

          Mundutik partitzerako

     Ez edertasunak, ez handitasunak,

     Ez prestutasunak, ez gaztetasunak,

     Deusek ez detzake hek salba garabik,

     Herio latzaren segaren azpitik.

     Noizbait ere mundu hunek den guziak,

     Berreturen ditu haren ontasunak.

     Hiltzea den baiño deus seguragorik;

     Halere derragun, eztela garabik

     Gutiago antsia demaikunik deusik.

          Urthe ehun bizi ondoan,

          Buryes bat hilltzera zoan.

     Hau herioari zagokon pleintaka,

          Zertan horla herresaka,

     Nahi zuen bada eraman lasterka.

     Testamenta araoz egiteko utzirik;

     Abisatu gabe batere aitzinetik.

     Zer! hola, ez bat, ez bi, berehala parti!

     Diotza agudeak, aphur bat zaudezi:

Eztu nahi nere andreak hura gabe noan ni.

Badagot illobaso bat oraiño ezkontzekoa,

Etxean ere hegal bat oraiño egitekoa.

     Zoin hertxakor zaren nausi barbaroa!

     O zaharkitua! herioak derro:

     Ustekabetan ez natzaik ni yin atzo;

     Ene presaz eztuk hik zeren pleiñitu.

     Ez haiza ehun urthe ya bizi izatu?

     Paris guzian, hots, dietzadak aurki,

     Hire berdiñ zahar agude bertze bi.

     Frantzia guzian hamar emadatzik

     Baiña abisu zenbait behar hindudan nik,

     Eman, huntara hi prepara-razteko!

     Orduan nitian xuxen kausituko,

          Testasmenta sinatua,

          Illobasoa ezkondua,

          Etxea ere akabatua.

          Zer! hire ezin ibillia,

          Zangotako dardaria;

          Beharritarik gorthua,

          Begietan lanbrotua.

     Sudur zilhotarik zikiña darian,

     Senti ere hihaurk ez hukeien gisan;

          Zentzua arras flakatua

          Memorioa gldua

          Galdua ahoko gustua:

     Ez haudala gero diok abertitu?

     Hauk etziren hanbat hiretzat abisu?

     Izate guziak hiretzat ya ziren,

     Nola hek batere izan ez baziren:

     Iguzkiak berak hiretzat alferrak

          Ditik bere artha ohituak.

          Balia eziñ dakizkiken

          Gauzak tuk erregretatzen.

     Nik ikhus-arazi dauzkiat lagunak,

     Edo hilltzen, edo hillak, edo eriak:

          Hauk oro bada zer dire?

          Hainbertze abis ezpadire?

     Hots, agudea, hots, iharduki gabe,

          Gaurgero parti haiteke.

     Egiñ duken edo ez hire testamenta,

     Republikarentzat guti dik inporta;

     Herioak segur arrazoiña zuen:

          Hoberena laiteke ezen,

          Goatzea mundu huntarik

          Nola desterru batetik,

          Lehiaz bere herrira

          Sumis eta alegera:

          Arraizia aurpegian

          Bakhea kontzientzia.

          Ezen bada zenbat othe

          Bidaia luza daiteke?

          Agudea, badarasak!

          Gazte hoiek ikhus-etzak

          Hilltzera dioazinak,

          Duda gabe glorioski,

          Askotan ere kruelki,

          Baiña bethi kuraioski.

Baiñan alferretan, dut egiñen oyhu,

Ez duke ene kharrak, ardiets efetu

Nor ere ezen baita, hilla iduriena,

Hura ohi da hilltzen bethi bortxazena.

HARITZA ETA SESKA

Haritzak erran zioen lehenago sesari,

Badukezu bai segurzuk tristea zertaz pleiñi:

     Errege pettitta baduzu gaiñean,

          Aski baduzu zer yasan:

          Eta haizerik mendrenak,

     Apenaz ur-gaiña ximurtzen duenak,

     Gurtzera bura zaitu obligatzen.

     Nik aldiz gothorki hauzoa hedoien

          Dadukat nere kopeta:

          Larhunek nola kapeta

     Elhe-arraioak ditut bara-razten:

     Uhar hazkarrenez naiz ere burlatzen.

     Guziak zaikkitzu itsa haize zuri.

     Aitzitik guziak iphar goxo niri.

     Bazinte bedere yaio ordu onean,

     Nere ostroila-zabal puxantaren pean;

     Gaixoa, ez zinduke hanbat pairatzeko,

     Aski bainintze ni zu defendatzeko.

     Baiña ondikoz kasik bethi sortzen zare,

     Non ere haizeak errege baitire:

          Badiduritzait zerua

          Zuretzat dela inyustua.

     Zure urrikalpenak, zuhamuxeak derro,

     Bihotza net ona dukezula dio:

          Baiña utz-azu griña hori.

          Haizeek ez dautet niri

          Lotsa emaiten gehiago,

          Zuri zeroniri baiño.

          Doblatzen naiz, hautsi gabe.

          Zuk, egia da, orai arte,

          Heien kolpe gogorrener,

          Azpiz sendo, gaiñez fier,

          Iharduki diozute,

          Bizkarra makurtu gabe.

     Baiña gauden, othoi, azkenaren beira.

          Hitz hoiek hjark zerratzala,

     Hor dathor furian uhartz urrunetik,

     Nihoiz ere athera bere erraietarik

     Northeak zukeien ume terriblena,

     Haritza iharrotsten hazkarki duena.

          Hunek egiten du gogor;

          Aldiz seskak badema amor.

     Haizeak, kolpeak erredoblaturik,

     Bata bertzearen asti gabe ondotik,

     Haritz urguillusa haiñ du tormentatzen,

     Non hedoien hauzo burua zuena,

     Eta erroak hillen herrian zauzkana,

     Erroz-gora baitu fiñean ezartzen.

     Horla ikhusten dire,maisterrak askotan,

     Mendeak irauten, egoitza bertean;

          Berthutea pratikatuz.

     Eta aldiz ikhusten dire bertze aldera,

     Etxe hazkarrenak, yausten errekara,

          Bizioa gida hartuz

          Gauza guzietan bethi,

          Bekio beha azkenari.

IHIZTARIA, BELATXA ETA ALLAUDA

     Gaitztagiñen obra tzarrak

Net-ardura dire gureen eskusak:

     Lege hori du munduak.

Menaia hazaten bertzen nahi baduk,

Menaiatu hihaurk bertzeak behar tuk.

Miraill baten bidez, mutill bat hari zen

     Hegaztin xehe atzematen.

Mirailleko itxura brillanta ikhusirik,

Aillauda ariñ bat zen hurbilldu hartarik

Belatxa bat fite,

Bisa bis goiean,

Balentzan zagona hegalen gaiñean,

Hura ere ihizitik bethi bizi zena,

Eta oraindik oso barura zuena;

Yautsirik betbetan xori lañoari,

Tonbatik haiñ hurbill, kantuz zoanari

Zaio gaiñeratzen, eta atzapàrretan

     Daduka ya segurean.

Hari dela haren gogara biphiltzen,

Hor ditu mutillak sareak zerratzen,

Eta briganta da hartua gelditzen.

Ihiztariari, laster itzulirik:

Utz nazazu, derro, nioan bizirik;

Egundaiño ez dautzut nik egiñ gaizkirik.

Ihardesten dio mutillak ariñki:

     Eta xori horrek zuri,

Zer dautzuke bada nihoiz egiñ gaizki?

LEHOIÑAREN GORTHEA

Monarka lehoiñak behiñ yakindu nahi zuen

Zer leiñutarik zeruak sor-arazi othe zen.

          Orotara kurrierak

          Mezu beraz kargatuka,

          Pekoen gonbidatzera

          Erregeren gaztelura,

          Egorriak izan ziren:

          Eskribu harrek zakharren,

          Zigillatua fazoiñez:

          Illabethe bethe batez,

          Erregek nahi zuela

          Iduki gorthe pleniera.

          Hunen hastean banket bat

          Izanen zela ororentzat,

          Baiña banket bat handia:

          Eta gero komedia.

     Tretu noble hartaz hark nahi baitzaien

     Oror erakhutsi zoiñ betheretsu zen.

     Bere yauregia beraz hark nobleki

          Emaiten daie bill-toki.

          Baiña hura gaztelua!

          Hobeki zaiten deithua

          Karnizeria-lekhua.

     Odol zaflak hemen, hara-han hezurrak

          Ez osoki garbituak;

          Huna-hemen larru-puskak,

          Eta urrina ezin-yasana

     Sudurretan barna betan sartzen zena.

     Phu! dio hartz yaunak han sartzearekiñ,

     Tapatuz sudurra bere patarekin:

          Hark hobeki egin zuken

     Holako sinorik egiñ ez bazuen:

          Ezen erregek koleran

          Egorri zuen kuxean,

          Satanen erresumara,

          Miñardarena egitera:

          Erran nahi da, itho zuen.

     Ximinoari net ontsa zitzaioen

          Erregek egin bengantza,

          Izanik ere garratza.

          Gero lodituz mintzoa

          Lausengari gaindizkoa,

     Eman zen laudatzen yaunaren kolera,

          Eta haren atzaparra;

     Gero zilloa ere, baita usaina bera:

     Zoinaren aldean loren erregiña

     Baitzen, zion, xoilki baratzuri miña.

          Hunen lausengu soryesa

          Izatu zen malurusa,

     Eta izatu zuen hartzaren fin latza.

          Gure yaun lehoiña nonbait,

          Zela niri didurizait,

          Robespierren kusi zenbait.

          Axeria han hurbill zen:

          Erregek erran zioen:

          Haugia hi, eta erradak;

          Zer ziok hire zudurrak?

          Mintza hakit bada oraiñtxe

          Itzal eta itzuli gabe.

     Bertzeak kuxian: burutik behera,

     Mafrundi txar batek daut hetsi sudurra:

          Eta khendu baitaut usna,

     Erran ez dezaket zer zaitan urrina.

          Horla ederki athera zen.

     Hau zuri bekizu balia irakhaspen.

     Nahi baduzu ukhan, printzeen gorthetan,

     Eta bertze yende handien etxetan,

          Besta eta ongi ethorri,

     Etzaren izan behar, sobra lausengari,

          Ez erasle laiñoegi.

     Baiñan izan zaite, horlako tokitan,

          Ardura zure hitzetan,

          Edo gaskoiñ edo norman.

KARROA ETA ULIA

     Patar haretsu batean,

     Ekhiaren khalda-pean,

     Karro bat behin zioan,

Zahar, andere eta frailez kargatua,

Sei zaldi hazkarrez nekhez tiratua.

Barneko yendeak oro yautsi ziren:

Ukho egitera ya zaldiak zoazen,

     Hats-hauntuak, eziñduak,

     Izerdiz bokatatuak.

Badathor uli bat dena aferatua,

Gan-arazi nahiz karro gelditua.

Badoakote abrer aldera burrunbaz,

Animatu-nahiz hauk bere abarrotsaz.

Husu badabilla hegaztin hattea,

     Ausik bat, gero bertzea.

Ikhustearekin karroa doala,

     Aira uste du hark demola.

Yartzera badoa timoiñ muturrean,

     Gero gutien ustean,

Eragillearen sudurraren puntan.

     Mekanika doanean,

     Yendea ere treiña onean,

     Hegaztiñ antsiatua,

     Bere eginduraz hartua,

     Sartzen da banitatean.

Hara huna dabill nihon ez dagoke;

     Yeneral on baten pare,

Zoiña, bere osteak kuraieztatzeko,

Eta biktoria laster beretzeko,

Herrunkaz-herrunka khexo bailabilke

Herstura publiko hartan gure ulia

Pleiñi da bakharrik oroz dela utzia;

Haren bizkar ere dela artha guzia;

     Nehor eztela orotarik

Zaldiak lagundu nahi dituenik

Uruski yalgiten enpeiñu hartarik.

     Hari zen fraile gaizoa

     Erraten ofizioa:

     Othoitzeko zer aroa!

     Kantuz zagon damatxo bat;

Zentzu koxkoan hark etzukeien hanbat:

Zer tenore hauta musika egiteko!

Gure uli lamera doakote listo,

     Beharri kantaletara

     Bere kantua egitera:

     Eta oraiño egiten ditu

     Asko horlako haur-tretu.

     Haiñitz nekhe iragan eta,

     Kotxea goieratzen da.

     Ha! dio uliak oraintxe,

     Hats handia har daiteke.

     Hanbat egiñ dudanean,

Huna ene yendeak zelhay ederrean.

Hola! zaldi, yaunak, nork bere kontua,

     Dudan nik nere pagua.

     Yende artean badire asko

     Uli haren iduriko:

Noiz nahi bertzeren prest eskolatzera

Eta afera orotan sudurra sartzera.

Hastean badkite zer egin behar den,

Ondoan badakite zer egin behar zen.

Bertzeentzat bethi dotor handi dire,

Aldiz beretzat ez xoil aprendiz ere.

Horlakoak etxetik khasatzeko dire.

Bertzen egitekoez hainitz dakusanak,

Gaitzki egiten ohi hark ditu bereak.

ARRANOA ETA PHIKA

     Hegaztinen erregiña

     Arranoa deithzen dena,

Eta phika elhati Margota madama,

     Bazoazen paseari,

     Phentze buru bata gaindi.

     Xoko baztertu batean,

     Batzen dire ustekabean.

Margota izitu zen: aldiz arranoak

     Ya ontsa bazkaldu zuenak,

     Baderro: Komai, ez izi:

     Goazen biak paseari.

     Yupiter han goiekoa

     Yainko ororen gaiñekoa,

     Ardura omen da eneatzen,

     Okupatua den arren

     Mundoaren gobernatzen.

     Ni zerbitzari harena,

     Orok ongi dakitena,

Noiz edo noiz naski enea naiteke

     Nere nausiaren pare.

Hots! denbora pasa, solhas emadazu;

     Zeremoniak uzkitzu

Mokolux kuxean lothu zen erasten

Huntaz, hartaz, oroz; gauza hortan ezen,

Ezta ema zaharrik, ez eta edanskorik,

     Hari konparatzekorik.

Etzen gure agasak deus ez zakienik.

Non zer pasatzen den nahi dio ekharri

     Dama arranoari berri.

     Yauzi motxka dabillala,

     Toki batetik bertzera,

     Espiun paregabekoa,

Yainkoak badaki helas! nolakoa.

     Eskaintza hau gaitziturik

     Eta koleran sarthurik,

Arranoak derro: Xuhurra baduzu

     Zure etxea goarda zazu:

     Hitzuntzi, Mokoluz, adiu:

     Nere gorthean eztut nik

Zaren bezalako hitzkari beharrik;

Karatera hori hagitz da txarra ezen

Margotak etzuen bertzerik galdetzen:

Sobra zen tokian, ez baitzen fidatzen.

Ezta gauza ustetzen den bezalakoa

Printzen egoitzetan, sartzeko dretxoa.

     Hetan trantze kruelenak

     Estire falta direnak.

     Espiun, erreportarik

Han dire topatzen, bekokiz arraiak,

     Bihotzez bertzelakoak:

Gorderik yazarle bata bertzeari;

Ororentzat dire legez higuingarri.

Urus toki hetan, Margotak bezala,

     Dituena bi yaunzkura:

     Bata bere herrikoa,

     Eta bertzea hangoa.

BI AHUNTZAK

     Egiñ dutenean beren alha-aldia,

     Lotzen zaie ahuntzer ibilli nahia:

     Gogoz arinsko, eta libertate gura,

     Badoazi kurri fortuna-ketara.

     Hurbill balinbada halako tokirik,

     Ez bide, ez bidexka nihora ez dutenik,

          Ez-ta giza oiñ arrastorik,

     Kaprizak hetara daramatza bethi.

     Arrokaz-arroka, leze-hegiz-hegi,

          Net artexki badabiltza:

     Aziñda igaillea deusez ezta lotsa.

     Zoazila beraz horrela ahunmtx bi

          Zoiñ bere alde kurri-kurri,

     Biek zutela ere berdiñ patta xuri,

          Urrundu ziren hatterik

          Phentze beherekotarik.

Zirenean zoiñ bere alde hola aphur bat ibilli,

Elkhar gana gerthuz zuten bidea hek itzuli.

     Ibai batek ditu biak separatzen;

     Zubitzat han ezta soliba bat baizen:

     Zoiñtan andreier bi soiñez soiñ yarririk,

          Pasa ez bailaizte salborik.

     Bertzalde ibaiak han zaraman gaiak,

          Eta uren ondo handiak,

          Behar zituen izitu

          Eta lotsaz herabetu,

          Gure bi marimutillak.

     Bedariak lanyer hauk guzien bistan,

          Finkatzen dire xedean.

          Batek bi haiña hetarik

          Egiten du bere aldetik

          Zubian sartzeko urhats bat,

          Bertzeak ere orobat.

     Gogoratzen zaizkit niri bada oraintxe

     Betan errege bi puxant eta noble,

          Luis hamalaurgarrena,

          Eta Philip laurgarrena,

          Bidasoaren uretan,

          Irlaxka ospatu batetan,

          Elkhar-ganatzen direla

     Ezkontza bat egiñ han behar dutela.

     Hala urhatsez-urhats eta musuz-musu,

          Zubian badoazkitzu

          Gure andre kurritzalleak.

     Baiña nola ziren biak nola biak,

          Ethorkiaz fiertuak,

     Zubi erditsura heldu direnean,

     Biek amaiñatu ez zuten nahi izan.

     Glorios baitzen bat, bere iraganetan,

     Bazuela ahuntz bat, Yupiter haurrean

     Bere errape urusaz bazkatu zuena,

          Amalthea deitzen zena.

     Bertzeak zakharla titulu bertze bat

     Zuena goratzen edozeiñ bezanbat:

     Kopetaz kopeta zubian yarriak

          Gure andere hisitiak,

          Ez beharrez elkhar utzi

          Pasatzera lehenbixi;

          Sobera lehiaturik,

          Biak betan lerraturik,

          Urera ziren erori.

          Hori bera da gerthatzen

          Maiz fortunaren bidean;

          Batak bertzeari zeren

          Irabaz-bide berean

          Nahi baitio yazarri,

          Ez dadiñ yalgi hobeki.

     Etsaiari dio halaber bertzeak

          Egiten bertzen hainbertze;

          Hala non finean biak

          Errekaratzen baitire.

AXERIA, ULIAK ETA SAGARROIA

Axeri bat behiñ, oyhantar zaharra,

Nihon bazen eta madre eta maltzurra,

     Ihiztariz kolpatua,

     Zatzan basan hedatua.

Odol-trazak gida laster haren-gana

     Suryitu zen hegaztina

     Ausikilari samina

     Ulia deitzen duguna.

Pleintaka zerura hasi zen eria,

Nolaz zuken harrek haiñ etsai zoria,

Haiñ bertze pairatu behar ukhaiteko,

Uliez fiñean yana ere izaiteko.

Zer! hauiek gaiñera dathorzkidan niri

Oyhantar orotan bada abillenari!

     Noiztik hunat axeria

     Da poxiñ haiñ berezia?

     Eta buztan hau zertako?

     Badea deusetarako?

     Karga inutil bat ez dea?

     Hoa! animale ladrea

     Dakikela madarika!

     Komunetik hadi bazka.

Sagarroi bat handik hurbill bizi zena,

Presuna aiphatu nik oriño ez dudana,

     Badathorko urrikaldurik:

     Duela ordu beretik

     Nahi gaizoa libratu

     Oste khexos, ostriñatu

     Haren ausikietarik.

     Ehunka nere sistetan

     Sarthuko ditiat bertan:

     Eta eztuk izanen, hauzo,

     Derra, aboro pairatzeko.

Ez, bertzeak derro; begirauk ni-gatik,

     Holakori egitetik.

     Utz-kik bere othuruntzaren

     Trankill-trankilla akabatzen:

Hauk asexe dituk: tropela berri bat

     Balathorkiket giñerat,

     Kruel, hamikatuago:

Ez laitek enetzat segur hobeago.

     Yende-artean bethiere

     Falta ezta gose eta yale.

     Gorthetan, tribunaletan,

     Sal-eroslen botiketan,

     Nasai hauk aurkitzen dire:

Sos arrapatzaille, yenden xukatzaille.

Populuak ere, noizpait unhaturik

     Eta koleran sarthurik,

Edo xarlatanek, aise trunpaturik

Dukenean egiñ reboluzionea,

     Gauza da duda gbea,

     Aseak baditu khentzen,

     Goseak tuela hartzen:

Bere kortea ere batere ez hobetzen:

Baiña areago bai segurez bihurtzen.

LISTORRAK ETA ERLEAK

     Ofizialea zoiñ den,

     Obrak dauku erakhusten.

Ezti-breska zenbait, utziak debalde,

     Bazauden yaberik gabe.

     Ethorririk listor batzu,

     Nahi izan zuzten beretu.

     Erlek egiñ zuten kontra:

Eraman izan zen gauza yuietara:

     Hartu zen ere yuietzat

     Hartako zen listafin bat.

Yuiatzea gauza etzen errex hanbat.

     Baziren bai lekhukoak

     Haltoki bazerratenak,

     Ikhusi zirela airetan

Ibiltzen luzaro, bresken ingurutan,

     Halako animale batzu

     Hegaldu, ta burrunbatsu,

Luzesko gorphutzez, kolorez ubelak,

     Erleak ziduritenak.

     Baiña zer! listorrer ere

     Marka hauk badozkote.

     Arrazoiñ horietara,

     Gure listafiñ lamera

Atrebitzen ezta deliberatzera.

Eta nahiz ukhan argi gehiago

Ankesta berri bat behar dela dio.

     Deitzen dute lekhukotzat

     Xinaurrieria oso bat.

     Baiña pontua halere

     Argitzen ezta batere.

Orduan, yendeak, hauk oro zertako?

     Erle zuhur batek dio.

Sei illabete ya baduke nonbait han,

Gauza ezin yuiatuz dagola dilindan.

     Ikhus-azue garela

     Hastean bezain gibela.

     Horla doala denbora

     Eztia doa galtzera;

     Yuieak, klaro errateko,

     Ordu luke khexatzeko.

     Ala, oraindik ez othe du,

     Aski hartza milikatu?

Hanbat ankesta eta palabria gabe,

     Pondu hau trenka daiteke.

Lanean loth gaiten, gu gure partetik,

     Eta listorrak beretik.

     Horla da ageriko ezen,

     Zoinek dakiten egiten

     Yusa haiñ gozo batekin,

     Breskak hanbat antzerekiñ.

     Desafio horlakoa

Etzaiten listorrer izan gustukoa.

Eta errefusatuz, erakutsi zuten

Antze horlakotik hek zoiñ urrun zauden.

     Eta erleen faboretan

     Yuiamendua zen eman.

     Hauzi guziak oxala

Balire yuiatzen fablean bezala!

     Eta kausa orotan segi

     Turkoen moda baledi

     Ez laite bertze kodarik

     Zentzu naturala baizik:

Ez eta haiñbertzen gastatu beharrik.

Baiañ orai gaituzte biphiltzen, iresten,

     Luzamenez arruinatzen.

     Fiñean, hanbat da egiten,

Non ostria bethi baita yuiearen,

     Koskoak xoilki partiden.

EMAZTE ITHOA

          Nik ez nerrake: Ezta deusik,

          Ema bat ithotzen baizik.

          Ezen ezta guti hori:

          Zor zaio ere setsoari

          Dadiñ erregretatua;

Delakotz giza-kastaren erdi preziatua.

          Ez derat hau funtsik gabe:

          Denaz gero kestione

          Ema batez fable huntan,

          Ibaso baten uretan,

          Ondiko lastimosenaz,

          Bere fiña ukhan zuenaz:

          Erran nahi da, itho zenaz.

     Senharra zabillan gorphutzaren billha,

          Nahiz, komeni bezala,

          Egiñ azken ohoreak,

          Frogu, orazioneak.

          Hala beharra ere, orduan

     Ondikozko ibaso haren hegietan,

     Yende bazabillan gerthuz pasaietan,

     Gerthatu zenaren berri yakiñ gabe.

     Senhar hunek beraz galdetzen diote:

               Ea ikhusi duten

               Haren andrearen

          Nihon trazarik batere?

          Ez, derra batek hetarik;

          Baiña beherago ganik,

          Segituz uren yautspena,

     Dukezu ediren xerkatzen duzuna.

     Bertze baek aldiz baderro kontrara:

     Hobe da itzul zaiten gibeleko aldera,

          Gaiñ-aldean xerkatzera.

     Zenbat nahi gaiak deraman beheiti,

          Emen ohizko hisiak,

          Eta kontra egiñ nahiak,

     Segur da gorphutza daramala goiti.

          Aski sasoiñ kontra hemen

          Haiña hura zen burlatzen.

     Kontra-egiñ beharraz bada kestione,

     Arrazoiñ zuen-ez nik aise ez nerrake.

     Baiña emaren baithan, defaut horlakoa

     Dadiñ edo ez dadiñ baitezpadakoa

          Gauza da den segurena,

          Harekiñ sorthuren dena

          Berarekin hillen dela:

     Eta kontra-eginen hark bethi duela

          Hill eta ere ahal bada.

SABELA ETA MENBROAK

Behar zaiten izan erregetasuna

     Nere obraren hastapena:

     Alde gisa batetarik

     Konsideratuz gerostik,

Gaster yaunak dakhar haren imayina.

     Deusik harrek badu falta,

     Gorphutz guzia pleiñi da.

     Harentzat bethi lanean

     Haritzeaz, azkenean

Aseak menbroak, egiñ zuten xede,

Elkhar aditurik, deusik hari gabe

     Nor bere alde bizitzeko

     Ale aithorenseme, lazo,

     Harrek, zerraten, gu gabe,

     Airez bizi behar luke.

     Kargako abreak iduri,

Nekhatzen gare net, darigula izerdi.

     Eta guzia norentzat?

     Bakharrik alfer horrentzat:

     Deusik ez dathor guretzat.

     Egiten du har eta eman;

     Dathorkiona zergetan,

     Badoako faboretan:

     Gauza berdiñ da horlatan.

Harentzat guziak trabaillatzen dire;

Haren ganik xaindez, orok hartzen dute

     Bere mantenimendua.

     Hark langille penatua

     Bizitzeko du laguntzen

     Negozianta aberasten,

Yuieak hark ditu, oneski pagatzen,

Laborariari hark nekhea ariñtzen,

     Soldadua sariztatzen:

Fiñean, emaitzak ehun tokitara

     Barraiatzen dituela,

Arrimu onean harrek ezarria

     Daduka estatu guzia.

LIBURU LAURGARRENAREN AKABANTZA

LIBURU BORTZGARRENA

ERHOA ZUHURTZIA SALTZEN

Zaude urrunsko bethi zoroen menetik,

Kontseillu hoberik ez demaitzuket nik.

     Zuhurrena daite bethi

Ihes egitea kasko arrailduari,

     Aire sartzen zaionari:

Erhoekin trebe izan nahi denak

Ez duke kaskoa betheena berak.

Erho bat zabillan karrikaz karrika

Zentzua saltzeko bazuela oyhuka.

          Eta yendea ostez,

          Erosi beharrez,

     Bazoakon herresaka.

Lehenik bazuten asko yasaiteko

     Erhoaren eskarnio

Bazaraman gero bakotxak berekin.

     Behar zena pagturik,

Erho marxantaren eskutik harturik,

Mazelako fin bat hari bi brazekin.

Gehienak segur aserretzen ziren:

Baiña her bala zer zakioleten?

     Burlatuenak hek zauden.

Hobe ere zuketen egitea hirri,

Eta ixil-ixila goatea itzuri

     Bere zaflako eta hari.

Gauzari zentzurik billhatu nahia,

Zaiten agertzea bere iñorantzia,

Meezitzea ere guzien hirria.

Zentzua ezen nondik izan ahal daite

Erho batek egin dukenaren berme?

     Zer nahi daiten iragan

     Kasko nahasi batean,

     Haren kausa ezta zentzua,

     Baiña bakharrik gerthua.

     Trunpatu bat, bedariak,

Zartako erosia eta hari brazak

Ez baitzetzaken hark ahantz niholere,

     Ez utz esplikatu gabe,

Zuhur baten ganat egun batez gan zen,

Argi zerbait hortik bill othe zezaken.

Eta erran zioen hunek berehala:

     Hyeroglifak zirela.

Eta gauza aphur bat esplikatzerako,

     Erran zion hula gero:

     Yende ongi kontseillatuek

Edo zentzuari bethi darraizkonek,

     Bere eta erhoen artean,

     Ahal duketen guzian,

     Baitezpada dute emanen

     Zuk erosi hari horren

     Luzetasuna bederen.

     Non ez, igurik bezate

     Zenbait holako atsekabe.

     Etzare ez neganatua:

Erho hark segurki saltzen du zentzua.

EYHARAZAIÑA,
HUNEN SEMEA ETA ASTOA

Ororen gogara nahi bada egiñ,

Oro gaitzituak uzten dire berdiñ.

Frogatzeko erran hau zoiñ den egia,

Ondoko fable hau daiteke balia.

     Asto bat zioan behiñ,

Eyhara bateko aita-semeekiñ:

          Aita zen zaharra,

          Semea aldiz haurra:

     Ez hargatik haiñ haurra ere,

Orhoit banaiz ontsa, bazituzken urthe

Hamabortz bat edo hamalaur bedere.

Biek zaramaten feriara astoa,

Hau ongi saltzeko zutela gogoa.

Salgai eta fresko zedin izan arren,

     Laur atzak amarraturik,

     Haga gothorsko batetik

     Dilindan ezarri zuten:

Eta gero biek zaramaten horla,

     Lustra bat ziduriela.

     Zer yende iñorant, bastoak,

     Konpaiñes sinple, tontoak!

     Zerran batek gelditurik,

     Hirriz zabaltzen zelarik.

     Zer komedia hau othe

     Yokatu behar daukute?

     Hirur hoitan astoena,

     Ezta segur uste dena.

Agude gaizoak hitz horietara,

Laster ikhusten du iñorant bat dela.

     Aparaillua urraturik,

     Abrea ezartzen du xutik.

Beharri-luz nola baitzoan gogara

     Lehenbiziko gisara,

Miñki bere erdaran errenkuratzen da:

Nagusia ordean kau hari ezta:

Yauz-arazten dio semea gaiñera,

     Darraiola ondotik bera.

     Eta gerthuz, orduantxe,

Hirur tratulari hor agertzen dire:

Ikhuskari hura gustatzen etzaie.

     Zaharrena mutillari

Alegiñ guzian oyhuz zaio yarri:

Hola he! yauntto hauts bazinte hortik?

Segur ez zinduken nik erran beharrik;

     Etzare egiña ukhaiteko

     Bizar zuri bat lekaio!

     Zaharrari igaitea,

     Morroiñari segitzea.

     Yaunak, dio eihara zainak,

Duen konplimendu zuen nahikarak.

Mutilla da yautsten, agudea igaiten,

Hirur neskatila pasatzen baitziren,

Nola, ohi bezala, mokoluze ziren:

Zer ahalkeria! batek derra oihuka,

Doan nerhabea horrela mainguka!

     Aldiz lele handi hori,

     Abade yaun bat iduri,

     Dioan abre gaiñean

     Morgarik handienean,

     Egiñez xokorrarena,

     Bere ustez den zuhurrena!

Ezta, gizak dio bere asto gaiñetik,

     Nere adiñeko xokorrik

     Neskatxa, sinhez nazazu,

Zoazi aitziñat, xuhurra baduzu.

     Oh! baiña hirur mokoak

Eztire hoiñ labur ez gelditzekoak.

     Asko bertze ditxo oraiño

     Zaharrari badoazko;

     Bera ere ixilik ez dago.

Baiña uste du are huts egiñ duela;

Hartzen du semea bere gibelera.

     Zenbait urhatsen buruan,

     Pasatzen baitzen orduan,

     Hirur-garren tropela bat,

Hauk ere azkeneko malobra hortarat,

     Kausitzen dute errateko.

Yende hauk erhoak dire, batek dio.

     Ya, ya ez doake abrea;

Ukhaldien pean hillen da tristea.

Zer! karga hoiñbertze borriko maltsoa!

Hoiñ gogorki sehi trata adiñekoa!

Duda gabe hoiek doaz merkatura

     Horren larrua saltzera.

Ya, ya eyharazaiñak samiñki badio,

Ongi behar dela segur izan erho,

Nahi duena egiñ ororen gogara;

     Eta bere aitarenera!

     Halarik ikhus dezagun

     Ea nolazpait nonbaitik,

     Bie bertze bat harturik,

     Azerta ahal dezakegun

Yautseten dire biak: beharriluz phozik

     Badoa aitzinean, hutsik.

     Handik aitziñaxeago

     Topatzen dute hulako

     Hunek, moda dea, dio:

     Asto yauna doan ariñ,

Eyharazaiña aldiz inkomoda dadiñ?

Yabea ala astoa daiteke egiña othe

Garraiatzeko, eta yasaiteko nekhe?

          Kopa eder batean,

          Espres eginean,

     Zerratzen nolaz ez dute?

Bere oiñetakoak dituzte higatzen,

     Astoa aldiz menaiatzen!

     Manexek aldiz bertzela,

     Yoana ikhustera doala,

     Abreari zaio yauzten;

     Nola ere koplek dakharten.

     Zer asto trikun ederra!

Miñki agudeak orduan baderra:

     Asto bat naiz, egia da,

     Segur da, ez dezaket ukha:

Baiña gaurtik hara, nazaten kritika,

     Edo nazaten aproba:

Erran dadiñ zerbait, edo ez dadiñ erran,

     Nere eta eneen gaiñean,

Nere buruz xoilki naiz ni yokaturen.

Hala zuen egiñ, eta ontsa egiñ zuen.

Zoazi soldadu, zaite egiñ abokat,

Har zazu andre, edo zoaz komenturat.

     Edo seminariorat;

Zoaz, zatho, zaude, herritik ez mugi,

Edo hiriz-hiri zoaz kurri kurri:

Yendek erasiko dute zutaz bethi.

Baiña zuk eginen duzu denez hirri,

     Baldiñ badaukazu bethi

Sano kontzentzia, xedea ere garbi;

Bi gauza horiek falta baditutzu,

Bakhea alferretan xerkaturen duzu;

Ez deusek emanen dautzu ere asaldu.

GAIZKI EZKONDUA

Ona bethi balitz ederraren lagun,

Nor ez ezkon bihar baiño lehen egun?

Baiña nola aspaldi dibortzatu ziren,

Eta gorphutz eder hagitz guti baizen

Ezbaita, arima eder bat aloyiturik,

Gauza biak betan yuntatzen tuenik:

     Ez aipha ezkontzea niri;

     Nahi duena ezkon bedi.

Ikhusi izan ditut nik asko menaiu;

Ez zait zalegarri xoil bat iduritu.

Halere gizonen hurren laur laurdenak,

     Lotsatu gabe lanyerak,

Barku hortan phozik enbargatzen dire;

Hurren laur laurdener dolutzen zaie ere.

Badakhart bat, zoiñak, dolutu ondoan,

Deusik ez baitzuen hoberik atzeman

Kasatzea baiño etxetik andrea.

Ema moker, zikoitz ta mokoluzea,

     Deus etzen hunen gogara,

     Ez deus behar zen gisara;

Berantegi yaiki, goizegi ohera,

Hau xuri, hori beltz, gero bertze hura:

     Erhotzen ziren sehiak;

     Ez zirauken ya nausiak;

     Yauna deusez ez ohartzen,

     Yaunak oro despendatzen;

Yauna kurri dabill, yauan ezta mugitzen.

     Hanbat harrek erran zuen,

Non fiñean yaunak, eziñ yasanez ya

     Duende haren erasia,

Baitzuen egorri fite baserrira,

     Bere burhasoetara.

Horra bada non den etxeko andre ohia,

     Neska antzara-zaiñ batzuen

     Eta mutill urde-zaiñen

     Konpaiñian ezarria.

     Ephe bat gan den ondoan,

Aphur bat mudatu daitekelakoan,

     Senharrak berriz hartzen du.

     Ea bada! zer diozu?

     Han nola zare bizitu?

Kanpainako bizi laiño eta inozenta

     Zure gustukoa othe da?

Bai bada, diotza; baiñan ikhusteak,

     Zirela hango yendeak,

     Gureak bezain alferrak,

     Hagitz ninduen kexatzen:

     Ez nik erran faltaz, ezen

     Ederrik aditzen zuten.

Baiñan irabazten nik ez nuen deusik

Lazo hek ororen etsaikoa baizik.

Hola! andrea, dio senharrak kuxian,

Baldiñ karaktera zuk zorigaitzean

Haiñ txarra baduzu, non, istant bat xoilki

Goizean apenz zurekin daudenak,

Arratsean gero bihurtzen direnak,

Bakhean zurekiñ eziñ badathorzi:

Zer eginen dute horlatan sehiek,

Egunak dituen ordu guzietan,

     Hekien kontra furian

     Ikhusiko zaituztenek?

Eta zer eginen du zure senharrak,

     Zure aldean gau-egunak

     Goan detzan nahi duzunak?

Zoaz, bihur zaite baserrira: adio.

     Baldiñ nik hatsa dudaiño,

Bazaitut berritan deitzen huna handik,

Badathorkit ere horlako gurarik,

     Tuzkedan hillen herrian,

     Nere obenen kaztigutan,

     Bi sahetsetan nik bethi,

          Zu iduri emazte bi.

UZKINAXO PAONAREN
LUMEZ BERREGINDUA

     Sasoiñean paona bati

     Lumak zitzaizkon erori:

Uzkinaxo batek, oro billdu eta,

Hetaz zuen egiñ bere tualeta.

     Gisa hartan aphaindurik,

     Anpurus eta haidorrik,

     Gan zen fite morgatzera

     Paona hatzuen baltsara:

     Uste baitzuen hark hala

     Personaia eder bat zela.

     Batek ezagutu zuen:

     Eta bertan izatu zen,

     Burlatua, xistutua,

     Trankatua, yokatua,

Bai eta yaun Paonek zoiñ gehiagoka,

     Furian moko-kolpeka,

     Biphildu zuten ederki.

     Gan zenean gero ihesi,

     Handik bere kidetara,

Hauk fite eman zuten borthatik kanpora.

     Uzkinaxo horren pare

     Munduan asko badire:

Bertzerena hartuz, hek ondu baitire.

     Zer othe zen yuiatzeko.

     Hauk erran zuten hasteko:

     Segurez gauza ikhusia

     Zela gerlako untzia,

     Eta beere fragata;

Handik laster etzen baizikan brulota,

     Geroxeago kanota,

     Oraiño gero balota:

     Azkenekotzx etzen deusik

     Haga zamaxea hat baizik.

     Ah! mundu huntan zenbatez

     Ez daiteken erran legez:

     Zerbait diduri urrundik

     Eta deus ezta hurbildik!

ANDREIERRA SOILHARU BATEAN SARTHUA

     Behiñ andreier madama,

     Gerri luxe-lerden-duna,

     Xilo hertsiño batetik,

     Ez guti eforta egiñik,

     Sarthu zen bada azkenean

     Granera aberats batean:

Eri-ondo, onera zen emana doiean.

Han bere gogara poxiñ on-zaleak

     Egiñ zituen aseak.

     Haritu zen yan eta yan;

     Yaiñkoak daki orduan

     Zer bizi zuen egiñ han:

Eta zingar gizen zenbat zen suntsitu!

Baiña zer zitzaion damari gerthatu?

Betan zen loditu, gizendu, zabaldu;

Kortzetarik etzen oraindik asmatu.

     Aste oso-bat gan zenean,

     Bazkaria akabatzean,

     Abarrots bat aditurik,

     Izialdurak harturik

     Badoa fite xilora,

     Athera nahiz kanpora.

Bainan ez daiteke pasa niholere:

Hau zer da? diotza, trunpatzen naiz othe?

Eta itzuli zenbait egiñ duenean

     Bira-bira granerean:

Xilo hura, dio, zen hemen berean!

Bortz edo sei egun duela bakharrik,

     Iragan nintzen hemendik.

Arratoiñtto batek ikhusirik horla

     Net penatua zagola;

Orduan, diotzo, ez zaiten, andrea,

     Zure pantza haiñ bethea:

     Nola zaren mehe ethorri:

     Mehe behar zare yalgi.

     Hemen orai derradana,

Da bertze baiñitzer erraten zaiena.

Baiña sobra barna huntan sarthu gabe

Zure egiekoak eta hekienak

     Nahastatu gabe beude.

     Erragun hemen hargatik,

     Fableak gogoraturik:

Mundura mehe eta, billhuz dena ethorri,

Nola yiñ den, hala behar dela yalgi.

Baldin anbizione ohore, ontasunez,

     Zuzen kontra ardietsiez,

     Edo zikoitzki idukiez

Hartu badu hemen, andana bandia,

Iragaitekotzat goiko athe hertsia

     Behar du utzi guzia.

IGUZKIA ETA IGELAK

     Printze baten eztaietan

     Oste handi bat hari zen,

     Bere penen lorietan

     Pitzar-arnotan ithotzen.

Esopo xoillari hemen diduritzo

Yende hek direla segur ongi gaizo

Agertzaz hartaz hanbat bozkario.

     Beraz hark erran ioten:

     Ekeak aspaldi lehen,

Ezkontzeko gogo ziñez hartu zuen.

     Entzun ziren berehala

     Elkhar hartuak bezala,

     Intzuretako egoilleak

     Oyhuz pleiñtaka guziak.

     Helas! zer eginen dugu

     Haurrik hark ukhaiten badu?

     Hek zerroten zoriari.

     Iguzki bat ere xoilki,

     Apenaz daiteke sofri:

Dotzena erdi batek itsasoa ere aise,

Ezarriko du ur eta abitant gabe.

     Adios, ihi, adio intzurak:

     Ez dirauke gure arrazak

     Behar gaitu egarriak

     Finatu garen guziak.

Animale pobre, igelen partetik,

     Nere iduriko segurik;

Arrazoiñ igurik, zaiten txarragorik.

Reboluzione bat, egiterakoan,

Eta republika, iphiñtzerakoan,

Oxala osteak hau, balauka gogoan!

     Errege bakhar batekin,

     Nasai badugu zer egiñ:

Errege multzo bat, gaiñean badugu,

Kargaren azpian, nola iraunen dugu?

LEHOISAREN OTSEKIAK

     Lehoisa madama hill zen;

     Laster lehiatu ziren

     Yendeak tropan gorthera

Printzeari doluz bisita egitera:

Hobeki derradan miña berretzera.

Probintzier mezu egorri zioten.

Otseki, froguak, nola eginen ziren,

Hulako egun, eta hulako tokitan:

Izanen zirela haren prebostak han,

Zeremoniaren erregelatzeko,

Eta nori bere plaza erakutsteko.

     Pentsa zazue hek ea

     Faltatu zuten goatea!

Izkolaka eman zen errege gaizoa

Bethe aradak zuen lamia zilhoa

Eliza bertzerik lehoiñek eztute.

     Haren etsenplura fite,

     Aditu ziren marrumaz

     Batbedera bere erdaraz

     Yaun gorthesanoak oro.

Gorthea ezen, hemen klarki errateko,

Herri bat da, zoiñtan alegera, triste,

     Gauza orotaz antsikabe,

     Prest egitera zer nahi

     Yendeak baitire bethi;

     Printzeak zer duken nahi.

Edo ez badukete ziñez hau guzia,

     Egiten dute alegia.

Populu mudakor ximinozko ostea,

     Bere nausiaren imitatzaillea:

Milla gorphutz betan dabilzkala, xoilki

     Arima batek diduri;

     Segur ere erran daiteke

Yende hek direla menanika sinple.

Baiñan emogun hots gure xedeari.

Orkatzak etzuen negarrik isuri.

     Nondik hori egiñ zuken?

Heriotze harrek mendekatzen zuen;

     Erregiñak aspaldisko

Semea eta andrea baitziotzan itho.

Bada nigarrik hark eziñp egiñ zuen.

     Salatzera fite gan zen

Lauisengari tzar hat: oraiño zerrala:

Are egiten hirri ikhusi zuela.

     Errege baten kolera

Salomon zuhurrak derraikun bezala;

Terrible da segur: eta terriblena

     Errege lehoiñarena.

     Baiña orkatz hunek etzuen

     Libururik erakurtzen.

     Erregek erraten dio.

     Zithal txarra! hirriz ago!

     Eta eztuk kanpoz bederen

Auhen hauk orotan hik parterik hartzen!

     Gure behatz sakratuek

     Unkituko ere ez ditiztek

     Hire menbro profanoak.

     Zathozte zuen, otsoak,

Zuen erregina mendeka zazue:

     Taidore hau ezazue

     Sakrifika hemen bertan

     Haren orhoitzapenetan.

     Orkatzak aldiz orduan:

     Yauna, dio iragan da

     Nigarretako denbora,

     Eta dolua alferra da

Hemendik ez urrun loretan yarria,

Agertu zait niri zure andere ohia:

     Eta erran darot, o kide!

     Ahokuba hunen gatik

     Begietarik nigarrik

     Isur ez bedi batere:

Lekhu urusetara ni nioanean.

     Phentze loretsu batzutan

     Hemen nabillk loreitan:

     Urus, eta elheztakidiñ

Ni naizen bezala saindu direnekin

Utzak ene sahets noblearen miña,

     Den nahi bezaiñ samiña,

     Denborarekiñ hixtera:

Gutia eztuk horrek demaitan plazera.

     Apenaz da hau aditu,

Non orok biatute betan egin oyhu;

     Mirakuillu! mirakuillu!

Orkatzak kaztigu beharraren plazan

     Sari handi zuen ukhan.

Errege eta bertze, yende handieri

Egiotzue amets-kondairak-ausarki:

Flata, lauda, intsentsa, zatzue gizenki.

          Zuen kontra aserre

          Balin badire ere,

Laster dire egiñen, zuen adiskide.

DIRU-BILLTZAILLEA ETA XIMINOA

Gizon bat hari zen bill eta bill diru,

     Baiñan orok badakigu

     Enganio hau ardura,

     Furaraiño doala.

     Hunek etzuen pentsatzen

     Karraka eta otxiñez baizen.

Izantza horiek alfer daudenean,

     Deus eztire nere oldean.

Segurago bere tresora ukhaiteko,

Gure dirukoiak bere egoitzarako,

     Toki bat hautatu zuen

     Zoiña itsasoak baitzuen

     Inguraturik osoki

Ohoiñ orotarik salboan ezarri.

     Han haren plazer guzia,

     Nere oldez hagitz gutia,

     Bere ustez hagitz handia,

Zen diru billtzea bethi eta bethi.

     Gau-egunak zaramatzan

Konda eta errekonda, bethi karkuletan:

Karluka eta konda, errekonda bethi,

Yornalean hartu tatsa bat iduri:

     Bere karkuletan zeren

Bethi zerbait eskas baitzuen aurkitzen.

     Etzen gauza miretsgarri;

Zimino handi bat batzuen presiski,

     Zoiñak, hagitz zuhurrago

Nere ustez segurik bere yaunak baiño;

Otxiñ zenbait bethi, dostetaz bezala

Baitzuen botatzen leihotik kanpora;

Eta nausiaren nahasten karkula.

Ganbara zelakotz ontsa gakotua,

Aise zaiteken utz libroan dirua.

     Egun batez don Beltrani,

     Gogora zitzaion yautsi,

Zenaz egiteko ofrenda urari.

     Nitaz den bezanbatean

     Erkatzen ditudanean

     Ximino haren plazerak

     Eta dirukoiarenak;

     Nik ez nakike egiazki,

     Nere hautua eman zoiñi:

     Izpiritu batzu laiste

     Naski don Beltranen alde.

     Baiña erratea zertako,

     Orai laiteke luzesko.

Egun batez beraz gure animaleak

Bidegabe egiten net laket duenak,

Harturik metatik, orai dukado bat,

Karraka bat, edo Luis bat orobat,

     Geroxeago ontzako bat.

     Bere adrezia eta ahala

     Frogtu nahiz bezala,

Etxatzen zituen gero beso-gaiñka,

     Hark leihotik bederazka,

     Metal-zathi hek guziak;

     Gizon gaizoek bethitik

     Gauza guzien gaiñetik,

     Desiratzen dituztenak.

Baldiñ ezbalu hark aditu fiñean

     Giltza sartzen sarraillean:

Dukado guziak, bide bera-gaindi

Zorte berarekiñ zitzaitezken geldi:

Eta oro Beltranek, azkenekoraiño,

     Itsasoaren zolara

Hanbat kosta-egitez hain aberatstura,

     Zuzken hegalda-raziko.

     Fable hunek demaizkigu

     Begitara bi etsenplu:

     Zointarik bata ez bertzea

     Zuhur ez baita hartzea.

Dathorlakotz segur, bata erhoa ganik,

     Bertzea bestia-ganik.

Zer da pratikatu, beraz behar dena?

     Bien erdian datzana,

Eta bietrik, berdiñ urrun dena.

Dirua ezta behar, metatua iduki;

Haiñ guti leihotik, kanporat aurtiki.

Nola behar tutzun, sobrak gobernatu,

Ebanyelioan, ikhasiren duzu.

OILLARRA, GATHUA ETA SAGU TTIPIA

Sagu gazteino, eta deus guti yakin bat,

Erori zen behiñ arte txar baterat.

Huna nola amari kondatu zioen,

     Zer gerthatu zitzaioen

     Iragan eta mendiak

Erresuma hunen mugarri direnak,

     Nindoala lastereari,

     Bere burua erakutsi

     Nahi arratoiña iduri.

     Agertzen zaizkit betbetan

Bi animalia hurbill aitzinean.

     Bata arrai zen eta goxo

     Bertzea harro eta khexo:

Hunek boza gogor eta klara zuen;

     Buru gaiñean bazuen

Haragi puska bat: bi besoz bezala:

Airetara altxatzen abiatzen zela;

     Plumaia eder bat bezala

     Bustana zarabilkala.

     Gure sagiñoak hemen

     Oillarra zuen pintatzen,

     Amerikatik honera

Ethorririkako gauza bat bezala:

Yotzen zuen, zion, hark gorphutza kolpez,

Bi aldetan bere bi beso zabalez,

     Hanbat hots eta azantzekin

     Non, goiko graziarekin,

Falta ezdudan arren kuraia segurki,

Ikharan bainintzen gan handik itzuri:

     Bihotzez egin ahala

     Madarikatzen nuela.

Haren-gatik ezen, ezagutzak aise

Egiñ nituzken nik animale hertze

Haiñ goxo iduritu zitzaitan harekin.

Belusatua da gu bezala berdin,

Pinkardatua, eta buztna luzea,

Modest bekokia, humilla portea;

Arratoiñ yaunekin nere ustea laite,

     Laster laitekela kide;

     Ezen ditu beharrik

     Formaz guren iduriak.

     Baniñdoakon aldera,

Noiz eta bertzeak, botarik airera,

     Izkola miñ bat luzeki,

     Egorri bainau ihesi.

     Sagu-amak derro hemen:

     Haurra, gathua zinduen;

Arpegi hypokrit, faltso haren pean,

     Harrek bere bihotzean,

     Zure kasta guziari

     Gaitz nahi izan dio bethi.

     Bertze animalea aitzitik,

Hagitz urrun guri gaitzik egitetik,

Egun batez gure othuruntzetako,

     Yaki izan daite oraiño.

Aldiz gathuari, gauza da yakiña,

Gure arrazak dio fornitzen koziña

     Egosia edo errekiña.

Haurra begirautzu duzuño bizia.

     Arpegitik yendez yuia.

Maiz bekhurundea, duenak beltzena

Harrek berak duke, arima ederrena.

     Aldiz hirria ezpaiñetan

     Eta arraizia kopetan,

          Dathorkizun hura

Bera duzu etsai, handiena ardura.

HERBIA ETA EPHERRA

Malurusez inoiz ezta burlatzeko,

Nork ezen derrake naiz urus bethiko.

Herbia ea epherra lur berean lehen

Harturik egoitza, hauzo bizi ziren.

     Bizia zaranaten han

     Idurik gozo onean.

Baiñan egun batez, kolpez hurbildurik,

Ora multzo batek egortzen du handik

     Herbi gaixoa lekhora,

     Ihes-lekhu xerkatzera.

     Xilora itzuri badoa.

Gal-arazten ere diote arrastoa.

Milor ernea are da bera trunpatzen.

Baiña berak bere burua du galtzen.

Gorphutz berotutik darizkon lanhoak,

Azor zaharraren sudur filosofak

     Estudiatu baititu;

Eta laster bere herbia ezagutu.

Khartsu badarrio: eta tanbur finak

Hala eztenik nihoiz erran eztuenak,

     Seguratzen du, herbia

     Aspaldi dela yalgi.

     Eta miserable hura

     Badathor bere xilora

     Azken hatsa botatzera.

     Epherrak, tronko-gaiñetik,

     Bere ustez net seguretik,

     Burla egiñ zion; erranik:

     Haiñ abill hintzelakoa!

     Non tuk hire oiñak, gaixoa?

     Horla hirriz dagolarik,

     Bere xaiñdea ethorririk;

     Atzemana da betbetan.

Bere gagoan hark segura zadukan,

     Bere hegalez noiz-nahi,

Lanyer orotarik zaitekela yalgi.

     Baiña egitean kontuak

     Ahantzi zituen berak

Buzoka yaunaren, atzapar krudelak.

ARRANOA ETA UNTZA

          Arranoak eta untzak

          Utzirik bere kereillak,

     Bakhea elkarrekin haiñ ontsa egiñ zuten,

     Elkharri musu non eman baitzioten.

     Batek eman zuen hitza erregerrena;

          Bertzeak ere untzarena;

          Etziotzatela aboro

     Umek elkharri nihoiz iretsiko;

          Batere ez guti, ez asko.

     Ezagutzen othe ditutzu nereak?

     Derra hemen xori olio zaleak.

     Ez, derra arranoak: hanbat gaitztoago,

          Bertzeak aldiz baderro:

          Heien larrua horlatan

          Sobra ez daukat segurean.

          Ustekabea izanen da

     Hetarik batere kontserbatzen bada.

     Nola errege zaren, zer, ez nor daiteken

          Eztuzu konsideratzen:

          Errege puxantek bethi,

          Derrakioten zer nahi,

          Guziak bere oldean

          Dauzkate lerro berean.

          Nere ume gaixoak adiu!

          Atzematen baditutzu.

          Errazu nolako diren,

     Hemen arranoak derra, edo bederen

          Erakuts dietzadatzu:

          Hau aise egiñ dezakegu.

          Ez ditudala unkituko,

          Hitz dautzut, bizi naizeño.

          Untzak aldiz: nere haurrak

          Hagitz dire gisakoak,

          Ongi-egiñ, eta ederrak

     Bere kide orotan askoz pullitenak.

          Seiñale hortarik aise

          Zuk ezagut detzatzuke;

          Ahantztetik begirautzu:

          Gogoan haiñ ontsa emazu

          Non, zure bidez malura,

     Sarthuren ez baita nihoiz ene etxera.

          Bada untz damari zeruak

          Eman ziotzan premuak

     Eta illhuntze batez zelarik illkia

     Familla emearen billha hazkurria:

          Gure arranoak goietik

     Bertzerik gogoan zarabilkalarik,

     Begi-kolpe batez ditu ustekabean

          Ikhusten zori-gaitzean

          Arroka-xoko batzutan,

     Edo pareta tzar baten zilhoetan

     (Hoiek bietarik ez baidakit zoiñtan)

     Mustro ttiki batzu hagitz itsusiak,

          Tratxu eta moldegaitzak,

          Ema zahar boz batekin.

          Hark bere buruarekin:

          Hauk eztire, derra, umeak

          Gure adiskidearenak:

          Detzagu klika direnak.

          Galaiaren othuruntzak

          Eztire ez erdizkakoak.

          Untza zenean itzuli

          Kausitu zituen xoilki,

          Ume maithen atxaparrak:

          Gaitiko guziak, helas!

          Suntsituak ziren arras.

          Samiñki da errenekuratzen,

          Zerua duela othoitzten

          Puni dezan brigant hura,

          Haren gaitzaren autora.

          Orduan untzari hemen

          Dio norbaitek erraten:

          Zertarako duzu pleiñta?

          Zerorrena duzu falta:

     Hobeki derradan, lege komuna da

     Kausi dezan bethi, nork bere duena,

     Eder, maithagarri, eta ongi-egiña.

          Zuk ziñon portreta hori,

     Zure haurrez eman, arrano yaunari.

          Hunen zaitekena falta

          Faltsoa bazen portreta?

Aita-amen artean, ahal da untza franko

Bere umen gaiñean, direnak itsusko:

          Hauk badire itsusisko

          Heier zaizkote gisako;

          Eta gisako badire,

          Ederrago deus ez zaie

          Ume gisako hek baiño;

          Nahiago dute oraiño

     Aditu bere umez, hauk direla gaitzto

          Itsusi direla baiño

     Nahiz izaitea hobe den segurki,

     Eder gaitzto baiño, berthutos itsusi;

          Egiazko edertasuna

          Baita berthutearena.

PAONA YUNONI PLEINTAKA

Paona lehen behiñ Yunon Yainkosari

     Pleiñi zitzaion samiñki.

Pleiñitzeko, zerron, bai eta erasteko

     Segurki badut motibo.

     Emana zaitan kantua

Yende guziez da net mezprezatua

Aldiz Roxiñolet xirtxilla horrena,

Bere tornutan da zufle eta ozenena;

Bera da ohorea primaderarena.

     Yunonek koleraturik,

     Erraten dio goietik:

     Xori haizen bekhaitztia!

Ixil hobe huke atxiki mihia.

     Hiri badagokikea

Roxiñoletaren bozaz yelostea?

     Ez hauguia ezarri hiri

Inguru lepoan oltzadarra iduri

Xerrenda bat ehun koloretakoa?

Eta gibeleko hire abenikoa

Haiñ aberatsa, eta llilluratzekoa,

     Perlazko uztaia iduri,

Guzien begien legez xoragarri,

     Astiz dukela zabaltzen,

     Eza haiza morgaz hanpatze?

Zeruaren pean badea xoririk

Bistako hi bezain agradagarririk?

     Animale batek berak

     Ez ditik dohaiñ guziak.

     Eta guk inobre donu,

     Partitu dauzkitzuegu.

Batzuer zaie eman tamaiño larria,

     Bertzer indarra handia.

     Belatxa airean duk hate,

     Arranoa animuz bethe:

Belea egiña duk orakletarako;

Aldiz Bele emea gaitza anontzatzeko:

     Eta guziak musikaz

     Kontent kaudek zoiñ bereaz.

Ixil-hadi beraz errenkuratzetik;

     None ez, nik orai beretik

          Hire punigarri,

          Yauntzkura eder hori,

     Khenduko daiat soiñetik.

     Horla handi nahi denak

Duenaz satifo, nihoiz ez dagonak,

Eta eztuenaren, bethi gura denak,

Lehen zuena ere, galtze du maiz haiñak.

Eta nahi dena, bethi gan gorago

     Ardura da geldituko

Aitzinean zagon, beiño beherako.

Horla gazte asko, Parisat doazi,

Plaza edo diru han, nahiz ardietsi;

Duten ondoan hek, luzaro iguriki,

Pobreago handik, dire maiz itzuli:

Lehen zituztenak, baidituzte iretsi.

SUGEAREN BURU-BUZTANAK

     Sugeak baitu bi parte

Zoiñak gizonaren etsaiak baitire:

     Buru-buztanak hek dire.

Biak nola biak dire ospe gorean

     Erresuma goibelean.

     Halako gisaz non lehen

Disputa handitan izatu baitziren

     Aitziñean zoiñ ganen zen

     Burua orduraiño bethi

     Zen izan aitzingidari.

Eman zen buztana pleiñtaka zerura,

     Hunela mintzatzen zela:

Lekua asko eta asko ditut egiten nik,

     Nausitxo hunen ondotik,

     Herrestan narraiolarik.

     Uste duia horla bethi

     Nahi naizela ni bizi?

     Mafua! horren zerbitzari!

Yainkoari esker ezen egiñ naute

     Horren aizpa, ez segidante.

Odol ber-beretik biak nola garen,

     Berdiñ gaitzatzu trata arren:

     Nik ere dudan pozoiña

Da horrena bezaiñ lasterra eta fiña.

     Ez naiz aboro hedatzen:

     Horra zer dudan eskatzen.

     Orai, zuri manatzea

     Dukedan nere xaiñdea

Aizpa buruaren abrean gateko,

     Haiñ ongi dut gidatuko,

Non, ez baita izanen deusik errateko.

     Entzun zituen zeruak

     Ondikoz hunen botuak.

     Maiz haren konplasentziak

     Badiut segida txarrak:

     Galde itsuer bethiere

Egiñ gorrarena behar liokete.

     Hala egiñ etzuen hemen.

Buztana aitzinean ezarria izan zen.

     Eta gidari berriak

     Eguerditan gehiago

     Labe beltz batean baiño

     Deus ikhusten etzuenak;

     Yotzen zituen aldizka

     Zioala itsu mandoka,

     Gauza topatu guziak

Marbola bat hemen, bideante bat han,

     Gero haritz bat hara han:

     Etzuen hark onik ukhan,

Non etzuen aizpa bertze aldera eraman.

     Zorigaitz beraz segurki!

     Yende edo populuari,

Buruaren plazan, buztana gidari,

     Nihoiz hartzen duenari!

     Falta ez dakioke hari

     Trunbilka itzuliz-itzuli,

     Ondikoz-ondiko bethi,

     Goatea airski beheiti;

Duken artio azken, lezea ardietsi:

Itsua eman baitu, argien gidari.

MIRUA ETA ROXINOLETA

     Miru larroiñ famatuak,

Lotsatu ondoan urrun inguruak

     Has-arazi ere oyhuka

     Herriko haurrak murruka:

     Zoriz atzaparretarat

Erori zitzaion roxiñoleta bat.

     Primaderaren xantria

     Dagoko galdez bizia.

     Berdiñ zer khen ahal yaki

     Soiñu baizen ez denari?

     Entzun ezazu hobeki

     Kantatzera noatzuna:

Hura da Tereo, eta hirritsa harena.

Tereo zer? hura dea zenbait yaki

     On zaiena mirueri?

     —Ez, baiña errege bat zoinek

Pasione tzarrez, su likits batzuek

     Baitzauzkidan erakutsi,

Filomela deithzen nintzenean niri.

     Kasu hortaz nahi dautzut,

     Aspaldi ikhasia baitut;

     Istorio bat kantatu

     Zoiña entzun nahi baduzu,

     Xarmatu behar baitzaitu.

     Ezta animale, ez yenderik

Nere boza entzuten laket ez duenik.

Miruak orduan zion ihardetsi:

     Hau ederra dugu, pardi!

     Barur gaitzean nagola,

Hathorkit musikaz niri mintzatzera!

—Mintzatzen nitzaien segur printzeeri.

     —Alta bada: errege bati,

     Bethi asea denari,

     Eskutara hauenean

     Egizkok asti-onean

     Hik hire kondaira ederrak.

     Baiña hoietaz miruak,

     Burla egiñen baizen eztik.

Sabel gose denak eztik beharririk.

ANDREIERRA, LAPINA ETA GATHUA

Andreier madama Yanot lapiñaren

Yauregiaz egun batez yabetu zen.

     Melezia baita dena,

     Aise egiñ zuen hark lana.

     Yabea behiñ etxetik

     Illkia zela goizetik

     Sorropill loretsutara

     Albari gorthe egitera:

     Orduan zuen kuxian

Bere menaiua hark harat eraman.

     Alhatu zenean phozki

     Hara yauzi, huna yauzi,

Eta bere yustak oro egiñ ondoan,

Etxeko alde Yanot kontentik zen eman.

     Hurbiltzean bada etxera

     Andreierraren sudurra

     Agertzen zaioi leihora:

Oy! zeru yustua! zer ikhusten dut nik?

     Bere arbasoen etxetik

     Kasatu bestiak dio.

     Hola! andereñua atxatxo

     Tokia huts baziniro?

Non ez, mezu daiet egorriko laster,

     Herriko arratoiñ guzier.

     Andere sudur xorrotxak

     Ihardetsi zion, lurrak

     Etzuela bertze yaunik

     Lehen hartzaillea baizik.

     Arrazoiñ ederra, pardi!

     Gerla emaiterako niri!

     Egon-toki bat zoiñtara

     Sar erbaidaiteke bera,

     Baizen lurrean herresta!

     Erresuma balitz ere,

     Mafua, yakiñ nahi nuke,

     Zerran, zoiñ legek dioken

     Bethikotzat eman haren

     Yabetasuna Yoanesi

Pitre edo Gillenen seme edo illobari?

     Eta ez Yani edo niri?

     Yanot lapiñak orduan

     Allegatu zaizkan betan

     Kostuma eta usarioa:

Horra, dio, bide net zuzenezkoa

     Nauena egoitza horren ni

     Bihurtu yaun eta nausi:

     Segidan pasa-razirik

     Haurra-ganat aita ganik:

     Peillok emanik Simuni

     Gero hunek ni Yanoti.

     Lehen arrapatzaillea,

     Legea hobea dea?

Bada orai mokoka hemen hari gabe

     Bedi gure artean yuie,

     Diotza, Raminagrobe.

     Gathu famatu bat hau zen,

Ermitaua iduri zoiña bizi baitzen,

     Gathu santanituxa bat

     Idukia oroz saindutzat:

     Belusapean sarthua

     Gizen, yori, maltsatua,

Kausa orotan espert hagitz aditua.

Yanek onhesten du yuietzat kuxean.

     Biak billdu direnean

Maiestate orratu haren aitzinean;

     Gripaminok baderroie:

     Zathozte, haurrak, zathozte,

Othoi, hurbillago yar zakizkidate

     Urthek arras gorthu naute.

     Eta biak badozko

Ezdutelakoan deusik beldurtzeko.

Ikhusi orduko menean partidak,

     Minotz apostolu onak,

Etxaturik patak ezker-eskuiñ betan,

     Net akort zituen eman:

Bata eta bertzea klikaturik bertan.

Halatsu zaiote, gerthatzen askotan

     Printzexka batzuer ere,

     Zoiñek bere disputetan

Erregeak hartzen, baidituzte yuie.

Ez nahiz elkharri, barkhatu gutia,

     Galtzen baitute guzia.

BELEA, ARRANOA IMITATU NAHIA

     Yupiterren hegaztina,

     Hedoietako erregiña,

Behiñ bele batek bada ikhusi zuen

Zikiro bizi bat goiera eramaten.

Herbalago erraiñez, gormant hura bezain,

Hark bezala nahi ukhan zuen egiñ.

Bada arthalde baten badabilla inguru:

Ehun burutarik begiz hautatzen du

     Ederrena, gizenena,

Sakrifiziotan ofrei zaitekena,

Aho saiñduentzat berexia zena.

Bele fanfarrunak xitatzen bezala

     Bi begiez zadukala:

Etzakiat, zerran, lehen hik nor othe

     Izatu duken unhide.

     Baiñan orai nere ustean

Hire gorphutza duk ardura ederrean:

Ase-on baten gaia neretzat menean.

Hori zerralarik, abre maltsoari

Hirritsan gaiñera laster zaio yautsi.

     Zikiroki kreatura

     Aurkitu zuen hark zela

     Aphurbat pisuxeago

     Denborako gasna baiño.

     Haren illea oraiño

     Baitzen lodi izan ahala;

     Eta nahasia hala

Ema hordi baten bilhoa bezala:

Izan ziren hartan haiñ engaiatuak

     Belearen atzaparrak,

Non xori tristeak ez baitzuen handik

     Eskapatzeko lanyerik.

Badathor artzaiña: harturik, kaiolan

     Zerratzen du segurean:

     Ea ematen daie laster

     Dostagaillu bere haurrer.

Hasi baiño lehen lan egiñ beharra,

Izar beza beraz, nork bere indarra:

     Ez erran: bertzek egiña

     Ezta neretzat eziña.

     Listorra iragan tokian

     Badago ulitxa askotan

     Eziñ iraganez bertan.

ORA-EMEA ETA BERE LAGUNA

Egiteko umeak ya muga ethorria,

Eta ez yakin non utz karga haiñ yoria:

Ora batek bada haiñ ontsa egin zuen,

Non erakharri hark laguna baitzuen

     Prestatzera bere etxola,

Zoiñtan baitzen gerosarthu berehala.

     Zenbait denbora gan eta,

     Prestatzaillea itzultzen da.

     Ora-amak galdetzen dio

Hamabortz bat egun demotzan aboro.

     Umeak ez zabillzkoken,

     Zerran, hagitz nekhez baizen.

     Beraz ardietsi zuen,

Birden tremio hau iragan deneko,

Berriz galdetzera hura badathorko,

     Bere etxea, bere gela,

     Ohea, ziren bezala.

Oraikoan amak hortzak agerturik

     Baderro fier barnetik:

Nere troparekiñ illkitzera nago,

Baldinzu bazaen gai ni kasatzeko.

Haurrak ya zituen egiñak gothorsko.

     Tzarrer emanikakoa

     Bethi da urrikitzekoa,

Non ez dadukazun xedean Yainkoa.

Billtzeko hetarik, zaiena prestatu,

Maiz ukhalditara, behar da pasatu:

Behar da eman hauzi, behar egin gudu.

Utz-atzu etxean, esku bat hartzerat

Laster dute berek, hartuko bertze bat.

OTSOA ETA ARTZAIÑAK

Otso karateraz hagitz ezti batek,

(Halakorik baldin badu mundu hunek)

Zuela egun batez gogoan ibiltzen

     Zoin kruel hura agertzen zen,

Beharrak bakharrik zarabillkan arren;

     Sarthu zen barna ezarian

     Meditazione huntan.

Aborritua naiz, diotza, eta nortaz?

     Oroz eta batbederaz.

     Otsoa etsai publiko da:

     Billtzen dire nere kontra

Zakur, ihiztari, herritar guziak:

     Yupiterrek beharriak

     Gorthuak ditu gaiñ hartan,

     Hauien haroaz betbetan.

Angeletarretik bide hortaz ere,

Gure anaiak oro suntsituak dire.

     Gure buruak ziren han

     Ezarriak preziotan.

Baserritan ezta noblexea sinplerik

Husu gure kontra bandoa ez demanik:

     Haur bat bada oyhuz hasten

Amak otsoaz du fite mehatxatzen.

     Eta hauk oro zergatik?

     Zikiro usten zenbaiten,

     Asto zaragartsu baten,

     Edo ora eihar baten gatik,

Zoiñen gostuz iñoiz, derradan egia,

Baiduket pasatu nere fantesia.

Eh bien! dugun ez yan aitziña hemendik

     Bizia duken gauzarik.

Gaiten haz belharrez, eta gaiten alha

     Zikiro kasta bezala;

Edo lehenago, gaiten gosez fiña;

     Gauza dea haiñ samiña?

     Eta oraiño hobe dea

Guzien higuintza bere-ganatzea

     Hitz horiek erratean,

     Ikhusten ditu hara-han

     Artzaiñ batzu bildots baten

     Gerrenean birakatzen,

     Gero hartarik asetzen.

     Oh! dio hark horren bistan,

     Senti dut nik eskripula,

     Arraza horren odola

     Isurtzen dudalakoan.

     Horra hoien goardariak

Hoitarik non diren asetzen guziak

     Berak eta bere n orak.

     Eta otsoak, nk gaizoki

     Beharko tut guphidetsi!

     Ez alafede hargatik,

     Nitaz holako hirririk.

     Mattiñ arkume yoria,

     Iduriz guri-guria

     Despedituko dut fite,

     Gerrenean izan gabe:

     Ez bakharrik hura, baiña

     Errapea demon ama,

     Baita are aita dukena.

     Otsoak arrazoin zuen.

     Gu beraz gare ikhusiren

     Hartzen yateko zer nahi

     Abere, azinda edo xori;

     Eta hek nahiko tugu

     Alegiñaz obligatu

     Yanari sinple hetara

     Urrezko mendekotara!

     Eta egon beharko dire

     Kroka eta tupiña gabe!

Artzaiñak, artzaiñak, hor ikhus-azue;

Otsoak bada eztu, nihoiz ere obenik

     Gaiña ez duenean baizik.

     Ala nahi zindukete

     Bizi lediñ bethiere

     Ermitaiño baten pare?

TRESOR GORDETZAILLEA
ETA BERE KONFIDENTA

Sos xikitatzaiolle tratulari batek

Billdu zuen diru haiñ bertze, non harrek

     Ya non gorde ez baitzakien:

     Abarizia nola den

Inorantziaren aizpa eta laguna;

     Hark zuen gure gizona

     Griña handian ezartzen,

Bere sosak nori fida ziotzaken:

Nonbait seguratu nahi baitzituen.

     Eta arrazoiña hau zuen:

     Gauza da hagitz tentosa;

Baldiñ nere etxean hek iduk banetza,

Nere ontasunaren laster ebatstaille

     Nihaur billhaka ninteke.

Zerorren ohoiñ! zer! beretik hartzea

     Izan daiteke ebatstea?

Adiskide, zaitak net urrikalgarri

     Enganio handi hori

Nahi deraiat nik orai irakatsi,

Eztuela urreak nihoiz baliorik

Batetik bertzera dabillala baizik:

Bertzenakz, ez on bat, baiña gaitz bat dela.

Ala nahiago duk gardatu hura,

     Urthe eta egun hetarako

     Zoiñetan deusetarako

     Ez baitzaik baliatuko?

Billtzerako hartu behar den nekheak,

     Eta goardatzeko griñak,

     Khentzen zaiek urreari,

Haiñ baitezpadako didurienari,

     Bere prezio guzia.

Bere buruari lan horren antsia

     Lanyer gabe khentzerako,

Erreki zituzken hark ediren asko

     Yende segur hortarako:

Nahiago izan zen lurrari fidatu;

Eta hortarako konfident bat hartu:

     Hunek bozki laguntzen du.

     Enterratzera badoaz

     Tresora lurpean beraz.

Iragan denean aphur bat denbora,

     Giza badioa hara

     Bere urrea ikhustera:

Baina eztu kausitzen ohatzea baizik.

Bere konfidanta legez suspixturik,

     Erratera badoako:

     Prest zaude, manex, biharko;

     Bertze zenbait sos oraiño,

     Baditut han ezartzeko.

     Konfidanta berehala

     Badoa toki hartara

Ebatsi dirua haratz itzultzera:

     Zeukala ordutik gogoa,

     Lehengoa eta oraikoa

     Goratzeko meta osoa.

     Baiña oraikoan hargatik

Bertzea izatu baitzen abillenik:

Guzia baitzuen eraman etxera,

Deliberatua han idukitzera,

     Eta hartaz gozatzera.

     Ez aboro metatzerik,

     Gutiago enterratzerik

     Egon zen larroin gaizoa

     Ez edirenik magoa,

     Net illundua bekhoa.

     Eta erakutsten daukula

     Gauza bat haiñ gaitza eztela,

     Batzutan trunpatzaillea

     Bere saretan hartzea.

GATHUA ETA ARRATOIÑA

Piñu zahar baten trunko hutsaldua

Zen laur animale motez hantatua:

     Zoiñek berdiñ turnatua

     Baitzuten izpiritua.

Untz olio-zale zen goiko estaiean,

Gathu gasna-zale zen goiko estaiean,

Gathu gasna-zale beherbeherean;

Andreier gerri-lux gathuaz gorago,

Hortz-xorrotx arratoiñ, untzaz beherago

Arrats batez oro billduak zaudela.

     Giza bat gan zen, arbola

     Sareaz inguratzera.

     Gathua illki zen ixillik

     Yaki xerka goiz-goizetik.

     Nola ez baitzen arras argi

     Sarea ez zuen ikhusi.

     Tristea sartzen da hartan

     Hilltzeko lanyer handitan

     Hasten da laster oyhuka:

Arratoiña fite badathor lasterka.

     Bat dago desolatua,

     Bertzea aldiz net boztua

Ikhustearekiñ sarean zatzana

     Bere etsaik handiena

     Gathuak humill baderro:

     Ene maithea, on nahizko

Badiat hi-ganik yadan froga franko.

          Athorkit bada arren,

          Lagun nazak yalten

     Sare hunen kartzelatik,

Zoiñtan ez-yakiñak sar-arazi bainaik.

Titxaz eta legez oraidiño haut nik

     Hire kidetan bakharrik

     Amultsuki menaiatu;

Begi-ñiniaren pare ere maithatu.

     Hortaz dolurik eztiat,

Zeruari ere eskerrak ziotzat.

     Egitera nindoaken

Gathu debot orok nola usatzen duten,

     Nere goizeko othoitza ni:

     Sare hunek eztik nahi.

Hemen nagok preso eziñ itzuria;

Hire eskuetan duk bada ene bizia.

Athor, korapillo hauk, othoi, urraz-kik.

Eta emanen dautak hortako saririk?

     Erraten dio arratoiñak.

     Bai, segur derro gathuak.

Patu eternal bat oraitik hirekiñ

     Egiñen diat ziñekiñ.

     Nere atzaparra bethiko

     Dadiñtzat hire meneko:

     Eta hortaz segur ago.

Andreierra nere zintzurra behera

     Ganen duk, baita untza bera:

Hire etsaiak dituk biak nola biak.

     Tontoa! derro arratoiak:

     Hi bai nere aldekoa!

     Ez nauk eiki haiñ astoa.

     Badoako gero handik

     Bere etxera doalarik,

     Kausitzen du andreierra

     Xikotik hurbill errara:

     Gorago badioatzu

     Aldiz han untza aurkitzen du.

     Alde orotarik lanyerak:

     Badarama herstuenak.

Matxika-belari bihurtzen da fiña

     Gathu presunera-gana.

Eta hariz-hariz hautsten du saretik

Maill bat: eta laster bertze bat ondotik;

Eta hortz xorrotxez haiñ trabaillatzen da

Non libratzen baitu bada hypokrita.

Giza agertzen zaie orduan yustuki:

Patu egilleak badoaz itzuri.

     Denbora bat gan denean

     Gathuak ustekabean

     Urrundik bere arratoia

Zagola ikhusten du erne eta atzarria.

Oy! anai, athorkit, dio, besoetarat;

Hire mesfidantza laido duk enetzat:

Patuz elkharrekin kideturik ere

     Etsai nadukak halere!

Pentsatzen duka nik ahantzi dudala,

Yainkoaz gerostik hiri zor haudala

     Izaitea orai bizirik?

Arratoiñak aldiz: eta uste ahal duk hik

Dudala nik arras gogotik galdua

Nolako den hire tenperamendua3

     Badaitekeia paturik

Gathu bat eskerti bihur dezakenik?

     Eta errateko fiñean,

     Nihork othe du kondatzen

     Eziñ bertzez egiña den

     Akordu baten gaiñean?

GATHUA ETA ARRATOIÑ ZAHARRA

     Gathu famatu bat bazen

     Rodilardo zen deithatzen,

     Gathuen Bonaparte zen.

     Arratoiñ burreu handia,

     Gaitza zen hark desmasia

     Heien artean egiña.

     Munduaren azken-fiña,

     Zadukaten ethorria.

     Taula pisu altxatuak

Doiean xotx batek airean dauzkanak,

     Pozoindatu yanariak,

     Bertze arte gisa guziak,

     Etziren dosteta baizik

     Harekiñ konparaturik.

Ikhusirik beraz saguak zaudela

Bere xiloetan presuner bezala

Agertzerat xoil bat etzela atrebitzen

Ihizira zela alferreta illkitzen:

     Nola baitzen maltzurrena,

     Egiten du hillarena.

     Goiko soliba batetik

Buruaz behieti dilinda yarririk:

Aziñda frikunak kordel buztan bati

     Oiñ bat zion iratxiki.

     Arratoiñen populuak

     Pentsatzen du han gathuak

Aurkitu duela bere kaztigoa,

Egiñ duelakotz ohi ebatskoa

     Gasnatik edo errekitik:

     Norbaiti xarrapo egiñik,

Edo bidegabe zenbait kausaturik,

Han dela fiñean gaitztagiñ handia

     Ontsa urkhaturik utzia.

     Orok, diot, dute berdiñ

     Uste hirriz leher egiñ

     Haren enterramenduan

     Aspaldi desiratuan.

Sudurra xilotik erakutsten dute:

     Gero aphur bat burua ere,

     Gero barnat sartzen dire,

     Gero illkirik oraiño ere,

     Urhats zenbait bademate:

Baina hemen besta xanyatzen zaiote.

     Urkhatua zaie phitzten,

     Laur atzen gaiñera yautsten,

Eta nagienak ditu arrapatzen.

     Badkigu holako asko

     Yaten hari dela, dio;

     Bego gerlari zaharra:

     Zuen xilo hutsetara,

     Ganen zarete alferretan,

     Han salbo zaitelakoan:

     Huntaz net segur zaudete

     Oro eskurako zarete

Egia erran zuen: badu antzea asko

Gure yaun Mitisek, bigarren aldiko,

     Hek yoka eta trunpatzeko.

     Ihausirik iriñean,

     Zuritzen du soiña hartan;

     Eta arras desgisatua,

     Zena biriblkatua,

     Maira zabaldu batean

     Emaiten da erdi-erdian.

     Oste urhats xehetakoa

     Badathor den buruxoroa,

     Bere maluraren billha.

     Arratoiñ bat da xoil-xoila

     Ez doana ingurutura

     Sudurraz trabaillatzera:

     Parratxiku zahar bat zen;

Asko itzuliren hark berri bazakien:

Are batailletan buztana utzi zuen.

Iriñez estali bula zuri horrek,

     Derro urrundik oyhuz harrek

     Gathuen yeneralari:

Deus onik ez zautak erran nahi niri.

     Beldur nauk hor ere oraiño

     Badela zenbait arteiño.

     Alfer duk izaitea iriñ:

     Zaku bahinte ere egiñ

     Ez nitzaikek hurbill berdiñ.

     Hark ederki erran zuen;

Haren prudentzia dut net aprobatzen:

     Zuhurtzia falta etzuen.

Eta bazakien segurantza dela

     Mesfidantzaren alaba.

LEHOISA ETA HARTZA

     Lehoiñaren damak lehen

     Bere umea galdu zuen;

Ihiztari batek eraman zioen.

Ama malurusak orho haiñ handia

Egiten zuen, non oyhan zen guzia

     Bai zeukan iharrosia.

     Gauak, ez hunen goibelak,

     Ez hunen ixiltasunak,

     Ez bertze dituen xarmek

     Etzezaketen guziek

          Bara araz garabik

          Azantza egitetik,

     Oyhanetako erregiña:

     Haiñ zuen dolu samiña.

     Etzen animaliarik

     Begirik hets zezakenik.

     Hartzak finean baderro:

     Komai, hitz bat, ez aboro:

     Ume maite hek guziek,

Zure hortzetarik iragan direnek,

     Bazutena aita eta amarik?

     Bazuten, ezta dudarik.

     Bada hori horla bada,

Eta heriotze hek guzietarik

     Xoil bakhar bat ere ezpada

     Burua hautsi daukunik,

Hanbat ama egotu badirade ixilik;

Ixilik zu ere zergatik etzaude?

—Nagon ixilik ni! helas! ez nagoki:

     Naizen burhaso tristea!

     Galdu dut nere semea!

     Zahartze titxakabena

     Da iragan behar dudana!

—Errazu, eta zerk hortara zaitzake?

     —Zoriak segurez ere;

     Etsai baitut bethiere.

     Orok mende guzietan

Hitz horiek berak dituzte ezpaiñetan.

     Giza-ume miserableak,

     Hau zuer doakizue:

     Pleiñtarik funtsgabeenak

     Bethi badarizkitzue.

     Zuen maluretan ere

     Kontsola eziñ zaitezkete,

Fedea, zentzua, lagun ditutzeu,

Halere gaitzetan kharrik ez duzue:

Hanbat argirekin bethi itsu zaudete,

Hanbat laguntzekin herbal bethiere:

Bertze bizitze bat sinhetsten duzue.

Nola ezpalitz bezain lurkoiak zarete?

Zer balio zuen ez sortzea abere?

ARTZAINA ETA ARTHALDEA

     Zer! bethi faltatuko zait

     Oste ergel huntarik zenbait!

     Eta otsoak bat edo bat

     Eramanen daut triparat!

     Zertako ditut kondatzen?

     Millez gorago baziren,

     Eta guziek halere

     Galtzera utzi dautet Pette:

     Pette xikiro maithena,

     Ongi-axal baten-gatik

     Hirian bazarraitana,

     Munduz-mundu ere phozik,

     Segituko ninduena.

Ay! ay! nere Pette xikiro maithea!

Gillenek hola hill-orazionea,

     Zuenean akabatu,

     Eta Pette gaixoaren

     Orhoitzapen maithearen

     Iraupena seguratu,

Mintzatu zitzaion bere arthaldeari,

Aitziñdari, oste, bildotxei bereri;

Zituela othoitzten gogor egiteaz:

Hori bera askiko zutela egiaz,

     Otsoak oro urruntzeko

     Hauk populu ohorezko

     Baten hitza bademote

     Orok segur eta firme;

     Segurki hek mugituko

     Ez direla gehiago

     Muga-harri batzu baiño:

Ithoko ere dugu, derrate, gormanta,

Pette gaixoaren eramaille ausarta.

Badema fiador nork bere burua;

Gillotek sinhetsi zuen populua!

Eta egiñ zioten besta eskerrezkoa,

     Naski belhar fiñezkoa.

Hargatik arratsa yin zen baiño lehen,

     Otso bat agertu baitzen,

     Arthaldea ihesi gan zen:

Otsoa etze: etzen itzal xoila baizen.

Soldadu txarrei harenga egitea,

Ikhatz ethenduer da haize emaitea.

Lanyeretik urrun fanfarrunen deun,

Bethi da kasuan soldadu txarrena.

APOARMATUA ETA BI AHATEAK

Apoarmatu bat zen koxko ariñekoa;

Eta unhatua bethi zaiñtzeaz xilhoa:

Ikhusteko mundua hartzen du gogoa.

Toki arrotzak bethi dire gustagarri:

Nahi hori hebainek etxea utzi nahi:

Ahate biek, zoiñer komaiak baitzaien

     Erran zer gogo zukeien;

Ihardetsi zioten, hek haren afera

     Egiñen aise zutela.

Ikhusten duzu hor bide zabal hori?

Biek ramanen zaitugu hor gaiñdi,

     Ameriketara airetan:

     Eta denbora berean

Ikhusiko duzu republika franko:

     Erresuma eta yende asko:

     Eta hetako usantzez,

     Ikhusiko ditutzunez,

     Zare zu probetxaturen.

     Kolombok hala egiñ zuen

Etzaiteken hanbat igurikitzeko

Segur aurkitzea hementxe Kolombo.

Apoarmatuak proposizioa

Aurkitu zuen net azetatzekoa.

Tratua egiñ eta, hegaztinek bertan,

     Trabaillatuz herresakan,

Mekanika abill bat laster dute egiñña

Airetan goateko gure pelegriña.

Emaiten diote trebeskara ahoan

     Zaro bat hortzen artean:

     Tinki, derrote, atxik-azu,

     Utz izurtzera behautzu.

Gero bi ahateek elkhar aditurik,

Hartzen dute zaroa buru banetarik,

Eta apoarmatua denean goiera;

Yendeak oro daude harrituak beira,

Gisa hortan yoaiten ikhustearekiñ

Animale nagia bere etxearekin.

Hau zer da! zioten guziek oyhuka:

Zathozte ikhustera, zathozte lasterka,

Apoarmatuen andere erregiña

Dioana airoski hedoietan barna.

     Erregiña bai segurki,

     Hala naiz ere egiazki;

     Zuek burlatzea ezta azki.

     Hark hobeki egin zuken

     Bere bidean gan bazen,

     Deusik ez zuela erraten.

     Ezen hortzak idekirik,

     Zaukan basotia itzuririk,

     Erortzen zaie, begira

     Zaudezener oiñetara:

     Eta du ement berean

     Leher egiten han bertan.

Inprudentzia eta banitate ariña

Hitzketeria eta kuriostasuna,

     Ahaide hurbillak dire:

Haskasi bereko haur dire bedere.

Ixilik egonak nehor eztu galdu,

     Baiña erasteak bai husu.

LIBURU BORTZGARRENAREN AKABANTZA

LIBURU SEIGARRENA

GIZONA ETA SUGE ITSUA

     Gizon batek suge itsu bat

     Ikhusi zuen behinbat.

Haizen gaixtagiña, dio, ni hementxe,

     Noak egitera oraiñtxe,

     Obra bat laudatzekoa,

     Ororen gogarakoa!

Hitz horietara animale tzarrak,

     (Sugeaz naiz hemen mintzo

Ez gizonaz: aise trunpa laitezke asko).

     Hitz hoetara sugeak

Bee burua uzten du atzamatera;

Gizak hartu eta sartzen zakura,

     Eta zerratzen zakua:

     Areago den kasua,

     Emana da sententzia

     Hill behar dela bestia;

     Duen oben edo ez duen:

     Baiña gauza horri arren

     Zemon aphur bat kolore,

Arenga hau zion hark egiñ halere:

Hail eskergabeen modela haizena!

     Gaitztoen aldera on dena

     Duk beretzat gaizoena.

Hill behar haiz. hire kolera eta hortzek

Daiñurik egiñen nihoiz ez zautatek.

Suge malurusak aldiz bere erdaran

     Ahal bezaiñ molde onean:

     Baderro: baldiñ munduan

     Ingrat laitezkenak oro

     Balituk kondenatzeko,

     Nori laitek barkhatzeko?

     Hihaurk heure buruari

     Demok legez hemen hauzi;

Ni nagok herorren lektionetara:

Itzulz kik begiak herorren gaiñera.

Eskuetan daukak hik nere bizia;

     Trenka zak haren haria.

     Plazera, intresa, nahia,

     Horra hire yustizia.

     Lege hoien arabera,

     Kondena nazak hilltzera.

     Ez bekik hargatik gaitzi,

     Fiñatzean hoiñ tristeki,

     Derraiadan nik frankoki,

     Eskergabeen modela

     Segurez sugea eztela;

     Aitzitik gizona dela.

Aditzean hori, giza da trikatzen,

Urhats bat ere du gibelat egiten.

     Baiña azkenean baderro:

Illhaunak dakhartzak arrazoiñak oro:

Dezida ahal nirok: badiat nik dretxo,

     Baiña emagun norbait yuie:

     Bai, dio bertzeak ere.

Behi bat han zagon: deitzen dute bertan,

     Eta badathor kuxean.

     Hedatzen zaio kasua;

     Gaitza etzen hunen trenpua.

Balio zuena, dio, horren gatik

     Deithzea ni hara-handik?

     Sugeak du arrazoiña:

     Disimula da eziña.

     Ya urthe asko baduela,

     Guti gizentzen naizela,

     Hari naiz hunen neurritzen:

     Egunik ezta iragaiten

Non ez diodan nik on zenbait egiten.

     Guzak horrentzat dire,

     Nere esnea, haurrak ere;

     Merkatutik horrek bethi,

Eskuak dakhartza betheak ederki.

Osasuna bera nik diot bihurtu

Urthek zutenean tristea herbaldu:

     Eta ene pèna guzien,

     Xede bakharra da, horren

     Plazera prokuratzea

     Edo beharra estaltzea.

     Baiñan orai zahartua

     Naduka abandonatu

     Zokoluan, belhar gabe:

     Uzten baniñdu bedee

     Nihaur alhara nioan!

     Baiña han naduka estekan.

     Eta izan banu nausitzat,

     Horren plazan nik suge bat,

     Hau nihoiz haiñ eskergabe

     Zakikedana ager othe?

Adiu: nik erran dut nere iduria

Gizak miretsirik hagitz sententzia,

Sugeari derro: behar da sinhetsi

     Elhe-zaku handi hori?

     Ez dakike zer darasan;

     Zentzurik eztu kaskoan

     Dezagun sinhets hobeki

     Hor dathorren idi hori.

     Sugeak derra: biz hala:

     Egiten da erran bezala.

Idia badathor urhats bakhanetan:

Gauza duenean ibilli kopetan

     Laster baderra: guretzat

     Urthek dirauten bezanbat,

     Bethi urthe oroz orobat,

Nekhe handienak badaramatzala:

Erlaxarik gabe kurritzen duela

Pena dorpheenen saillik luzeena,

Bururat orduko berriz hasten dena;

Zoiñen bidez gure hildo aberatstuek,

     Bertzela huts lagozkenek,

     Gizoner baitaie emaiten,

     Kario aldiz hoier saltzen;

     Nekhe hoiek ororentzat

     Hoiek diren guzientzat

     Ez dela saritzat deusik

Ukhaldi, sistako nasaienak baizik:

     Aldiz eskerrik batere.

     Hargatik gero, halere

     Aski hoientzat ohore

Zaikula, gizendu ondoan aphur bat,

Merkatuz-merkatu goatea mustrarat;

     Gero karnizeriara,

Finean handien estomaketara.

     Horla idia mintzatu zen.

     Gizak hemen erran zuen:

     Dugun erasle unhagarri,

     Frasa eder egille hori,

Ixil-araz nozpait: ezen intsolenki,

     Hartu ginduena yuie

     Itzultzen da akusatzaille.

     Hori ere ez dut onhetsten.

Yuietzat zuhaitza dute beraz hartzen.

     Baiña areago izatu zen

     Hunek prestik bethiere,

     Beroaren, uriaren,

     Eta haize furiosen

     Kontra bazeman gerize.

     Hunek, alhor, baratzeak

Guretzat bakharrik daduzka edertuak;

     Kargatzen da fruituz ere.

     Hoien pagutzat halere,

     Peisant batek du pikatzen

     Edo erhotik atheratzen.

     Horra zer duen hark sari.

     Nahiz urthe orotan bethi,

     Bademaizkun yeneroski

     Loreak uda hastean,

     Fruituak negu-sartzean;

     Egun berotan itzala,

     Hotzetan behar bezala

     Su-phazterreko plazera.

     Zergatik ez ixadarra

     Hartu gaberik haizkoa?

Berenaz oraiño zen bizitzekoa.

     Gaitzitua gizonttoa

     Erran zitzaikon egiez

     Eziñ ukha zetzakenez;

     Nahi izan zuen hauzia,

     Baitezpada irabazia.

     Ongi naiz, dio, sinplea,

     Nik horiek entzutea!

Harturik zakua barnekoarekiñ

     Emaiten zaitzu harekiñ

     Ukhaldika paretari;

     Eta horla hill-arazi

     Sugea zuen kruelki.

     Handiak holako dire;

     Egia gaitzitzen zaie.

     Buruan hartua dute,

Guziak heientzat, yaiotzen direla

     Gizak, bestiak bezala:

     Baita are sugeak ere.

Baldiñ badu nihork atheratzen hitzik,

Asto bat da: aise dut, aithortzen hori nik:

     Baiña zer egiñ ordutik?

Eras urrunskotik, edo egon ixilik.

ALHARGUN GAZTEA

Ezta alharguntzarik nihoiz auhen gabe;

Egiten da abarrots behiñ bethiere:

     Baiña hixten da halere.

     Denboraren hegaletan

     Xangriña badoa airetan:

Denborak badakhartz plazerak berritan.

Orai urthe bethe alhargundu zena

     Eta atzotik hala dena,

     Hagitz dire diferentak;

Ez laite erran haiña bat direla biak

Hunek tu egortzen yendeak ihesi

Harrek bere xarmez deithzentu arraiki:

     Badu hunek auhen asko

     Alegia edo ziñezko:

     Bethi musika bera da,

     Bethi bera da hitzketa;

     Ezin daiteke kontsola,

     Bedere erraten da hala.

     Baiñan ezta holakorik,

     Ondoko fable huntarik,

     Are esperientziatik,

     Ikhusiko den bezala.

     Dama eder baten senharra

     Bazoan bertze mundura.

Aldean zagokon sahets penatuak

     Oyhuz zerron: Igurk-ak.

Ni ere hirekin betan banioak;

Eta nere arima, hirea bezala,

Zagok ziñez bere ohatzea uztera.

     Senharra bakharrik gan zen.

     Damak aita bat bazuen

     Net prudenta eta zuhurra.

     Utzi zuen pasatzera

     Dolu miñezko ibai hura.

Alaba azkenean nahiz konsolatu,

     Baderro: Auhenak uz-kitzu;

     Negar aski egiñ duzu.

Zer duke probetxu difuntu gaixoak,

Ithorik ere zuk horla zure xarmak?

Badirenaz gero oraiño biziak,

     Ahanztera uz-kitzu hillak.

Eztut erran nahi orai berehala,

Zorte hobe batek eztei berritara

Xanya dezan zure dolua betbetan:

Baiña ephe yustu bat denean iragan,

Proposa dakizun ez bekizu gaitzi,

     Zure ona-gatik segurki,

Espos bat izandun, gazte, gisakoa,

     Gan dena ez bezalakoa.

     Ah! diotza hark samiñki:

Ya komentu bat zait espostzat komeni.

Utzten du bruma hau aitak pasatzerat.

     Hola iragaiten da ill bat.

     Bertzea aldiz da pasatzen

     Egun oroz zerbait khentzen,

Soiñari, linyari, baita kofiari:

Aphaiñdura laster doluak diduri.

     Dostetak eta hirriak,

     Dantzak eta erhokeriak,

Egundaiño bezaiñ billhatuak dire:

     Goiz-arrats maiñatzen gare

     Yubantziako uretan.

     Aita onak ere eztu yadan

Difuntu haiñ maithe zenaren beldurrik:

     Baiña ez baitzerron hark deusik

     Aboro gure ederrari;

     Baderro berak aitari:

     Eta non duzu gizona

     Gazte, eder eta izan duna

     Agindu ziñautazuna?

OTSOA ETA AXERIA

Nolaz ezta nihor kontent mundu huntan

Ez nihor satifo duen estatuan?

Batek soldadu gan guziz nahi liro:

Aldiz soldadua haren yelos dago.

     Axeri bat lehen, omen,

     Otso egiñ nahi izan zen.

     Ha! eta nork ahal erran

     Eztela izatu sekulan

     Han edo hemen otsorik

     Desiratu dukeienik

     Zikiro ofizioa?

Baiña dezagun has gure istorioa.

Axeriak zion erran otsoari:

Maithe, yakitzat ya eztiat aspaldi,

Oillar zahar edo oillasko txar baizik:

     Yaki hunek unhatu naik.

     Bizi hatzait hobeki hi

Gutiago lanyer dukala segurki:

     Hurbiltzen nauk etxetarik;

     Bahagoke hi urrundik.

Erakuts dezadak beraz, o kide, arren,

Hire ofizioa nola den egiten.

Bihur nazak nere kastako lehena

     Zikirorik gizenena

Krokatik dilindan ukhanen duena.

     Ez nauk segurki beharko

     Eman ingraten nonbreko.

Biz, dio otsoak: hill zaitak anaia bat,

     Goazen hura den tokirat

     Haren larrua biltzera:

     Hau harturen duk soiñera

Yoan ziren: orduan otsoak baderro:

     Huna zer den egiteko

Ora arthaldekoak urrun-arazteko.

     Axeriak zuenean

     Eman larrua soiñean;

     Kontuz bere nausiaren

     Lektioak oro xuxen,

     Zituen ahalaz hartzen.

     Hastean lothu zen gaitzki,

     Geroxeago hobeki

     Gero ongi, gero perfetki

     Ikhasi zitueneko,

     Arras ezpada, ongisko

     Hark yakitekoak oro;

     Arthalde bat agertzen da.

Fite otso berria badoako bada:

     Inguru guziak betan

     Tuela ematen ikharan.

     Oste marrakariari

     Hain izipera denari,

     Badirela diduritzo

     Bedere berrogoi otso.

     Zakur, artzaiñ eta ardiak

Hirirat ihesi badoaz guziak.

     Eta ezta bahi gelditzen

     Ardi golatu bat baizen

     Brigantak hartzen du fite.

     Handik hainitz urhats gabe,

Aditzen du kantaz oillar hauzoko bat:

     Berehala haren ganat

     Yauzten da dizipulua,

Aurtikirik kapa, eskolan hartua:

     Ahantzirik zikiroak

     Eta hartu lektioak,

     Bai eta yaun errienta,

Urratsak hatterik, goan zen herresaka.

Zertako desgisa nork bere arpegia?

Zertako har bertze baten iduria?

     Hau ezta enganio baizen;

     Luzaro ezbaitu irauten:

     Lehen urhatsean ezen,

Aitziñean zena, da bethi agertzen.

LANGOSTA ETA BERE ALABA

Zuhurrek askotan, iduri langosta,

     Kurritzen dute gibelka:

Portuari itzultzen ere maiz ezpalda:

Mariñel abillen usaia hori da.

     Hori da oraiño asmua

     Bertze askok pratikatua,

Nahi dutenean etsaia enganatu,

Eta kolpe handi zenbait seguratu,

Pontu batetara etsaia deithzea,

Eta aldiz bertzetik yokoa egitea.

     Egiten da askotan isti

     Saltatzekotzat hobeki.

Baiña lot gakizkon gure fableari.

Langosta amak behiñ zerron alabari:

     Neska, zer dun planta hori?

Zerua! zer! hori dun bada ibiltzea?

Hobekixeago zer! ez habilkea?

Ama, derra alabak, nabill zu bezala;

Eztut ikhusten nik ibilltzen bertzela

     Nehor gure famillatik:

Oro hartan oker dabilltzan pontutik

Nahi duzu bada ni nabillan xuxen?

     Neskak arrazoiña zuen.

Etxeko etsenpluak ahal handia du:

Gazteak segurez hark egiten ditu

Zuhur edo zoro, debox edo prestu.

Aita hordi batek, seme arloteari,

Ama lele btek, alaba ariñari

     Nondik egiñ erreprtxu?

Edo erreportxuak nondik duke efetu?

Seme arloteak baderroke aitari:

Erratea deusik ez doatzu zuri;

Zaitudaneko nik ikhusten hordia,

     Ya gangan dut egarria.

     Alabak aldiz amari:

     Zer! zuk erreportxu niri!

     Ez ahal ziñen zeroni

     Ni bezain ariñ gaztean?

Etzare ere kasik hala zaharrean?

     Nola xitoek amekiñ

     Kabazka duten ikhasten;

     Hala umek burhasoekiñ

     Ikhasten dute bizitzen:

     Xuxen edo oker ibilltzen.

XIMINOA

     Ximino bati Parisen

     Andre bat eman zioten:

     Ximinoa zenaz gero

Bertze asko senharrek bezala egiteko

     Andrea zanpatzen zuen.

Andretxoak hanbt nigar isurtzen du

Non leher egiten azkenekotz baitu.

Semea pleinitzen zaio harrigarri:

Bainan aitak hortaz egiten du hirri:

     Emaztea ezen hil zaio

Ya bertzetara ere gura badoako.

Har ahalak oro tuela yo gogo

Alabaiña dabill ostatuz-ostatu,

     Horditzen ere da husu.

     Ximinoaz bertze askori,

     Hau badoakote ederki:

     Othe da nihon herririk

     Ema yotzaille gaberik?

Erran ez nezake baietz nik segurik.

     Eta nondik dathor hori?

     Zeren gizak kasik bethi

Baidohaz etxera ostatuetarik

Tripa ontsa bethea, aldiz bolttsa hutsik:

Boteillaren zolan zentzua ahantzirik.

AXERIA, OTSOA ETA ZALDIA

Gazte izana-gatik, maltzurrenetarik

Zen axeri batek, mundura gerostik,

     Zuen lehen aldikotzat

     Ikhusten omen zaldi bat.

Oraiño berri zen hauzoko otso bati

Badiotzo: zatho, zatho laster kusi,

Abre bat bada alhan gure phentzeetan

Ederra, larria; oraiño ordu huntan,

Nere bi begiak dauzka xarmatuak

     Ikhusiaren itxurak.

Otsoak baderro hirriz: sendoago

     Othe da hura gu baiño?

Egidak bada, othoi, yaun haren portreta.

Pintorea baniñtz edo estudianta,

Derro axeriak, eman nezazuke,

     Hagitz gogotik halere,

     Aitziñetik atsegiña

     Bistk emanen dautzuna.

Baiña zatho zuhaur; ezen, behar bada

     Hor guretzat zenbait bada

     Ustekabeko katura.

     Badoaz; eta zaldiak

     Ferdean zadukatenak.

Halako bisita segur-gura etzenak,

Ya, ya ateka yauziz nahi du pasatu,

     Eta hetarik urrundu.

     Yauna, derro axeriak,

     Gu, zure zerbitzariak,

Zure izena yakiñ nahiak giñtezke.

Zaldiak, ezbaitzen arras fuiñik gabe,

Baderroie: Yaunak, erakur-azue

Zeuek nere izen, badaidikezue,

Ner zapataiak eskribus eman du

Nere zapatako zolaren inguru.

     Eskusatzen da axeria,

Allegatuz hemen bere iñorantzia:

     Nere aita-amek, zioen,

     Edukatu ez ninduten:

     Pobre ziren: eta etzuten

     Munduan deus ontasunik

     Garabik, zilho bat baizik.

Baiña otsoarenek, buryes aberatsak,

     Eman diozkite letrak.

     Hitz hoietaz gure otsoa

     Balakatua gaizoa,

Hurbilldu zen: baina orduko urguillua,

Gosttu zitzaion laur hortzen kontua:

Uztar bat zioen zaldiak igorri,

Haidor altxaturik bi zangarrak goiti.

Horra gure otsoa etzana lurrean,

     Estaturik txarrenean

     Ehoa, odola darian.

     Anai, derro axeriak,

     Oraiko gerthakariak

     Klarki dauku erakusten

     Persona izpiritutsuen

     Errana, zoiñ egia den:

     Abere horrek derautzu

     Matrailletan eskribatu:

     Zuhurra zaiola bethi

     Mesfida yende arrotzari.

GAU-AIÑHARA ETA BI ANDREIERRAK

     Gau-aiñjara bat betbetan

     Sarthu zen ustekabetan

Andreier zifera baten ohatzean.

     Hau, nola aspaldi baitzuen

     Herra handia saguen

     Kontra bere bihotzean

Yin zen hura iretsi beharrez kuxean.

     Zer! dio, zaren ausarta,

     Zu nere etxean presenta!

Zure arrazak hanbat duen arren egiñ

     Egiñ beharrez niri miñ!

Etzare sagua? mintza zaite klarki:

     Bai, hala zare segurki:

     Non ez, andreier ez naiz ni.

Oh! barkha zadazu, tristeak diotzo,

     Ez naiz estatu hortako

     Ni sagua naizen! mihi

     Tzarren errana da hori:

     Eskerrak guziz-gorari,

     Xori naiz; huna hegalak

     Biba, biba yende ariñak

     Airetan bizi direnak!

     Eman zuen arrazoia,

     Izatu zen onhetsia

     Baitzidurien egia;

     Eta egiñ zuen haiñ ongi,

     Non libro baitzuten utzi.

     Handik biharamunean,

     Gure, xoroa, illhunpean,

     Sartzen zaitzu tipustean,

     Hegaztiñen etsaia zen

     Andereier bertze baten

     Egon-toki trankillean.

Horra berritan non den gure xoria

     Hurbill galtzetik bizia.

     Dama muttur luxe-dunak

     Yan-xahar aurkitzen zenak

     Tirria hoberenean

     Berehala bazeraman

     Hegastina zelakoan.

     Baiña oyhuz da abiatzen;

     Laido zaioela egiten:

     Zer! horlako iduk ni!

     Ez duzu beiratzen ongi:

     Zerk du egiten xoria?

     Lumek: gauza da ageria.

     Sagu naiz: biba arratoinak!

Yupiterrek betza konfundi gathuak.

     Artexki horla lenguaia

     Mudatuz, gure xoriak

     Bi kasutan hill beharrak,

     Salbatu zuen bizia.

Illhunbeko xori haren iduriko

Ikhusten da bertze xarlatana franko:

Xanyaturik mugaz xarpa edo kokarda,

     Kantatzen ahotaraka,

     Zirkonstantzien arauka,

Biba onarka! edo Biba republika!

     Lafontenen arabera

Yende horlakoa da guziz zuhurra:

Aitzitik nere oldez badaiteke abilla,

Baiña ageria da dela ere kanailla.

EPHERRA ETA OILLARRA

Oillar guti ikasi, nahasi batzuen

Bere artean bethi liskarra zutenen

Lagun, ephertto bat emana zen izan

     Aphur bat pensionean.

     Oillar haukien partetik,

     Oste emekoi hunen ganik,

     Ziduritzon epher hari,

     Behar zuela iguriki

     Kariño eta tratu ona,

Eme eta arrotzeri bethi zor zaiena.

Duda gabe egiñen zuzten ohoreak

     Hek menaieriakoak.

     Baiña populu harroa

     Eta neurri gabekoa,

     Maiz furiak zoratua,

Etzen izatu net errespetutsua,

     Gure andere arrotzaentzat;

Etziotzan ezen guphidesten hanbat

     Moko-kolpe kruelenak.

Hastean net zuen penatzen tretuak:

     Baiña ikhusi zuenean

     Oste hura phernesian,

     Batek bertze atakatzen,

     Zauritzen eta odolstatzen,

     Egon zen konsolatua:

     Arauz hauk bizi modua

     Dio, hau dute ohitua.

Ez ditugu nahi yuiatu segurki,

     Urrikaldu bai hobeki:

     Model beraren gaiñean,

     Yupiterrek mundu huntan

     Egiñ ez ditu guziak.

     Badire naturalezak

     Oillaren eta epherrenak.

     Ah! nere oldez duda gabe

     Bizia nik neramake

     Billkuia hobe batean:

     Baiña ene zorigaitzetan,

     Toki huntako nausiak

Bertzelako ditu bere fantesiak.

Harrapatzen gaitu bere sareetan,

Aloyitzen gero oillarrekin betan,

     Motzturik hegalak bertan.

     Ez, ez, gizonez segurki,

     Dugu pleiñitzeko xoilki.

BORDARIA, ORA ETA AXERIA

Otso eta axeri, biak nola biak

     Hagitz dire hauzo txarrak.

     Ez nuke egiñen etxerik

     Hurbill heien egoitzatik,

     Xedea banu segurik

     Hazteko nik han oillorik

     Edo orobat zikirorik.

Bigarrentto hori ordu guzietan

     Zagokioten zelatan

     Borda bateko oilloeri,

     Eta nahiz zen segurki

     Kastan abillenetarik,

     Etzion egiñ oraiñdik

     Oilladiari daiñurik.

     Batetik apetituak,

     Eta bertzetik lanyerak

     Bazemoten maistroari

     Griña eta enbrazo ez guti.

Zer bada, diotza, philderia hori

Deusen beldur gabe trufatzen zait niri!

Banoa, banathor, hartzen dut trabaillu,

     Egiten ditut milla asmu:

     Eta peisant gaizo hori,

     Dagola etxean trankilki

Guzietaz diru da hari egiten;

     Moneda ditu bihurtzen

     Oillasko eta gapoñak:

Baitu ere krokan dilindan dauzkanak.

     Aldiz ni, maistro xefoa,

     Baduket seguratua

     Oillo eihar baten trunkoa,

     Banago gaiñdiz boztua!

     Murde Yupiñek zertako

     Axeri ofizioko

     Egin ninduen bada ni?

     Ez, lepoa falta niri,

Aditzen ezpada laster zerbait berri.

     Bere mendekuak horla

     Kaskoan zarabillzkala;

     Hautatzen du gau illhun bat,

     Zoiñak nasai orotarat

     Baitu ereiñ lo-belharra.

     Aurkitzen zen batbedera

     Yadan loan egoitzia:

     Toki hartako nausia,

          Sehiak, oilloak,

          Gapoiñ, oillaskoak,

     Baita ora bera: fiñean,

     Denak zauden tieso lotan.

     Bainan etxeko nausia

     Izatu zen gaizo askia,

Bere oillotegia uzteko idekia,

Inguru larroina hanbat ibilli zen,

Non zitadelara noizbait sarthu baitzen.

     Despoblatzen du tokia,

Egiten du hagitz masakre handia:

Lurra estalia da dena gorphutz hillez,

     Trenpatua odol ibaiez.

     Haren furiaren trazak

     Agertu zituen albak:

     Ya, ya ikhuskari hortarat

Ekia zihoan lazturik gibelat.

     Axeriak badarama

     Berekiñ har dezakena.

     Badago eziñ eramana

     Lurrean zabal ereina.

Yabeak ezduke bertze erresurtsarik

     Oyhuka egotea baizik

Bere yenden eta zakurraren kontra:

     Usaia bethi horla da.

Ay! haizen bestia zorigaitzezkoa!

     Urera botatzekoa!

     Nolaz eztuk eman seiña,

     Masakre hasiarena?

     —Zeronek nolaz eztuzu

     Hasi gabe gibelatu?

Lana lasterrago zaiteken egiña.

     Zer! zu yabea zarena,

     Eta gauza doatzuna,

     Antsikabe lo bazaude.

Bortha hetsi den-ez yakiñ ere gabe;

     Nahi duzu ni zakurra

     Nerea ez dela afera,

     Lorik gbe nagon erne?

     Zakurra ederki mintzo zen:

Arrazoiñatze hau net ona zaiteken

Nausi baten baithan baldiñ izan bazen.

Baiña baitzen ora sinple baten-ganik,

Eman zen balio etzuela deusik.

     Eta ora arrazoiñatua

Egon zen bereak ederki hartua.

Famillako aita, nor nahi haiteken,

(Eta ohore hortaz ez natzaik yelosten),

     Hire ontasunen gaiñean

Bertzeak atzarri daudezelakoan,

     Trankil lotara goatea,

     Duk enganio tristea.

     Habill oherat azkenik,

Eta hihaurk bortha hesten ikhusirik.

Eta dukenean zenbait afera miñ,

     Bertzez hobe duk ez egiñ.

     Ezen holako kasutan

Otso yaunak ere ez dikek sekulan

     Atzeman mandataririk

     Bera den baiño hoberik.

YUPITER ETA PASAIERA

     Baluke ontasun zeruak

Lanyerean egiñ izatu botuak

     Balire oro konplituak.

     Baiña iragan da lanyera,

     Aise utzten dire ahantztera

     Zeruari eman hitzak:

     Lurrean tzukegun zorrak

     Dire unkitzen gituztenak.

Yupiter hartzdun onak han goietik

     Egortzen eztu huxerrik.

     Oy! haizen buru eria!

     Zer duk bada ihurtzuria?

Eta abisu hoier erradak bada harren,

     Zer izen daiek emaiten?

     Pasaier batek ikharan

     Tenpesta baten erdian,

Ziotzan agiñdu behin ehun idi

     Titanen garhaileari.

     Bakhar baten yabe ere etzen.

     Haiñ aise erran zituzkeien

Hark ehun elefant idi heien plazan.

     Leihorreratu zenena,

Hezur zenbait suan erre izan zituen;

     Zoiñen lanhoa igan baitzen

     Yupiterren sudur-pera.

     Yupiñ yauna, dio, horra

     Nere botua; har zazu;

Idi urriñ hutsa hor badathorkizu:

     Khea zuretzat bakharrik,

     Zor ez dautzut bertze deusik.

     Yupiterrek tretu horri

Egiñ zion bada alegia hirri.

Baiña egun batzuek ziren bai iragan,

Ontsa atzeman zuen hark bere xaiñdean;

     Egorririk ametsetan

Abisu, bazela hulako tokitan

     Gordea tresor handi bat.

Gure botu-koia herresaka harat

     Goan zen nola su hilltzera.

Batzen ditu gerthuz ohoiñak bidean:

Eta nola orduan ez baitzuen boltsan

Luis bakhar baten erresurtsa baizik,

Agiñtzen daizkie ehun otzako urre

     Bat eskas gabe halere;

Bertan hartzekoak diru hulakotik,

Hulako herriren hulako partean

     Ehortzia lurbarnean

     Aspaldi zagoenetik.

     Lekhua zaie ohoiñeri

     Iduritzen suspitxgarri:

Eta hortan gure agiñtzailleari

     Batek baderro: hi hemen

Konpai, duda gabe haiz gutaz trufatzen;

Hil hadi bada, eta hail Satanen ganat

Ehun ontzez hari dohaiñ egiterat.

ULIA ETA XINAURRIA

     Ulia eta xinaurria,

     Net pare elkhar iduria,

     Behiñ bat disputan ziren

Gehiago zoiñek balio othe zuen.

O Yupiter! zerran lehen aiphatuak:

     Amodio propialak

     Badaitekeia itsu detzan

     Manera haiñ terriblean

     Guzien adimenduak?

     Bestietan xirtxillena

Lurrean herrestan nekhez dabillana

Atrebi dadintzat erratera niri,

Airearen ume brillant, ariñari,

     Berdiñtzen zaitala niri!

     Palaziotan banabilk,

     Mahaiñean yartzen natzaik,

Iñoiz zaikenean idi bat ofreitzen,

Dastatzen hartarik diat hitaz lehen.

Aldiz hunako hau, xirtxill, miserable,

Noiz-nahi biziko duk laur egun bethe,

Etxera herrestan eraman nonbaitik

     Duen izpi batetarik.

     Baiña, mamiñuna, errazu,

     Nihoiz kanpatzen zare zu,

     Printze edo enperadore

     Edo are zenbait andre

     Ederren buru-gaiñean?

Ni banaiz: eta are nahi dudanean,

     Nerorrek nahi tokian,

Pot ere bademot gorphutz eder bati:

     Baieta oraiño noiz nahi

     Andreen bilho-bukletan

     Banabilla ni dostetan.

     Orai, zathorzkit laiñoa,

Zure soillaruez haustera kaskoa!

     Erran ditutzu guziak?

     Derro aldiz menaierak.

     Bazabilltza gaztelutan!

     Baiña aztio zaituzte han.

     Eta orok baiño lehen

     Baliñbaduzu dastatzen

     Yainkoer ofreitutarik,

     Uste duzu deus hoberik

     Badathorrela hortarik?

Lekhu guzietan bazare zu sartzen,

Yendetzarrek ere berdiñ dute egiten.

Errege eta astoen berdiñ buruetan,

     Zare plantatzen askotan;

     Akort naiz zurekiñ hortan:

     Baiña badakit hau ere,

Ausartzia hori net fite halere,

Herio-kolpeaz punitua dela.

     Aboro banta ez zaitela

Hoik oro zuretzat balire bezala

     Haiñbertze merezimendu.

Guzien buruan, orok badakigu,

Deneko ekea gan erregiñatzera

     Munduaren bertze aldera;

     Laster zarela akabatzen:

Gosea eta hotza tristeki pairatuz;

     Nihondik zure flakia

     Eta ororen eskasia

     Eziñ erremediatuz.

Nere nekhe ganez aldiz orduan ni

     Gozaturen naiz trankilki.

Ibilliko ere ez naiz ni segurki,

     Yozak haran, yozak mendi,

     Burutik gan bat iduri,

     Dela haize, dela uri.

     Biziko naiz ni holaxe

     Melankoliarik gabe;

     Lehen hartu nuen griñak

Khenduko derauzkit oraiko guziak.

Fiñean, laburzki zuri errateko,

Zertan aurkitzen den ospe egiazkoa,

     Eta aldiz zertan faltsoa,

     Dauzut horla irakatsiko.

     Adiu: badoat denbora:

     Utz benaza ene lanera:

Nere soillarua eta banka, hemen

Elheketa egonez etzaizkit bethetzen.

EGURGILLEA ETA OYHANA

Egurgille batek, zukeien bakharra,

Galdu zuen behi haizkora giderra,

     Edo hautsi behar bada:

     Guti du gauzak inporta.

     Ordaiña egiñ baiño lehen,

     Ephe aphur bat iragan zen;

     Eta oyhana oso zagoen.

Azkenean gizak humill du othoitzten

     Haritz adar bakhar baten

     Utz dezan arren hartzerat

Egiteko ber harmari gider bat.

     Goanen zela bertzetara

     Bere ogia irabaztera:

     Eta utziko zituela

     Xutik, zaudezen bezala,

Ametz eder eta haritz hek guziak;

     Zoiñen adiña eta xarmak

Baitziren guziez errespetatuak.

Bada oyhan laiñoak hartzerat utzten du:

     Baiña izatu zuen dolu.

Egiñ dioneko bere haizkorari

     Giza txarrak gider berri.

Hasten da ebakitzen on-egilleari,

     Adar tuzken ederrenak:

Husu dire aditzen haren plaiñu miñak.

     Bere emaitza bera zaio

     Billhakatzen suplizio.

     Hola-holako da treiña

     Munduan ikhusten dena.

Ongi egiñaz ezta baliatzen ohi

Baizen laido egiteko on-egilleari:

Hortaz mintzatzeaz unhatua naiz ni.

     Baiña yazar dakioten

     Itzal goxo bat dematen

     Zuhaitz maithe batzueri!

Barbaria hortaz nor ez laite pleiñi?

Helas! debalde naiz oyhuka hariko,

     Guziak unhatzeraiño:

     Eskergabe izigarrika

     Eta moldegaitzkeriak

     Ez dirade gutiago

     Izanen bethi modako.

LEHOIÑA, XIMINOA ETA BI ASTOAK

     Lehoiñak bere erresuman,

Nahiz baitezpada gobernu ona eman,

     Nahi izan zuen zuhurki

     Moral puska bat ikhasi.

Hortarako beraz ordena eman zuen

     Guxian deith-ziozaten

     Gaztelura ximinoa

     Nausi pare gabekoa:

Animaleetan dotor ospatua,

Zelakotz batxiller yadan pasatua.

Yaun errientaren lehen lektioa

     Izatu zen hulakoa:

     Monarka handia, printze

     Guziek nahi baituzte

     Ikhusi bere estatuak

     Zuhurki gobernatuak,

     Bihotzean behar dute

     Garriatu bethiere

     Barnenik sentitzekoa

     On komunaren zeloa.

     Eta egin ezeztatzerat

     Bertze sentimendutto bat,

     Orok dakiten bezala

     Amodio propiala

     Bethitik deithatzen dena:

     Ezen gauza da klarena

     Kasik xoilki dela hura

     Animalia guzien

     Artean ikhusten diren

     Defauten aita eta autora.

Baiña zure ganik sentimendu hori

     Athera dadiñ osoki,

     Ezta xede haiñ ariña,

     Ez egun bateko lana:

     Guti ere ezta segurki

Yabaltzea aphur bat amodio hori.

Zure maiestateak, bide hortaz ezen

     Eztu nihoiz onhetsiren

     Deusik hirrigarri denik,

     Edo zuzen kontrakorik.

     Errege baderro hemen:

     Baten eta bertzearen

     Etsenplu zenbait indatzik.

     Dotorak baderro phozik:

     Bai yauna, mota orotarik,

     Eta hasten naiz guretik.

Estatu bakotxa bere begietan

     Dago estimu handitan:

Bertzeak dauzka aldiz den iñorantenak,

     Funtsik batere ez dutenak:

     Eta bertze asko holako

     Erraten diren aisesko.

     Amodio propialak

     Kontrara, bere kideak

Ahal bezain gora daramatza bethi

Hek goratuz bera baidioa goiti.

     Orai arte erranetarik

     Ausarki yuiatzen dut nik,

     Beher huntan talendua

     Dela grimasa purua;

     Banderiza, edo halako

Nork bere burua balia-razteko

     Dukeien antze artetsua:

Iñorantez bethi yakiñtsuez baiño

     Hobeki pratikatua.

Aitziñ hortan behiñ, arrastoa segi,

Banindarraioten asto bi ederrei,

     Zoiñak, zoiñ gehiagoka

     Hari baitziren xaiñdezka

     Batek bertzea intsentsatzen,

     Nola bethi baita usatzen.

Bata aditu nuen zerrola anaiari:

     Etzaitzuia, yauna, iduri

Gizona, animale haiñ perfet den hori,

Dela inyustu eta gaizo segur ongi?

Gure izen noblea gaizki darabillku,

     Net profanatzen derauku;

     Astoa ezen deithatzen du

     Yende yakintsu eztena

Gaizo eta pobre izpirituz dena:

     Bertze hitzkuntza bat ere

Usatzen du gaizki maizegi halere:

Guk dugun miñtzoa baieta hirria,

Haren oldez dire orho izigarri.

     Istorio ederra, pardi!

Badagokote bai segur gizoneri

Gu baiño hobeak daiten izan nahi!

     Nork ez egiñ hortaz hirri?

Ez, ez, mintzatzea zuri dohakizu:

Heien oradorer egotea mutu:

Hauk dire egiazko marruma egilleak:

Baiña begotz apart holako yendeak.

          Konprenitzen nauzu,

          Baita nik ere zu.

     Aski bedi; bego hortan.

Eta zure kantaz den bezanbatean

Zoiñak haiñ goxoki beharri guziak

     Baitauzka kilikatuak,

Filomena egiaz ezta aprendiz baizik

     Zure aldean ezarririk

     Lambert bera xitzen duzu.

     Bertze astoak bihurtzen du:

Yauna, zu-baithan nik, duen bide egiak,

Admiratzen ditut kalitate berak.

Ez kontent oraiño nere astoak beraz

     Horla elkhar pherekatzeaz,

     Goan ziren hirietara

     Itzuli bana emaitera:

     Bakotxak uste zuela

     Kolpe ona egiñ zezakela

     Okasione orotan

     Bere anaiak laudatzean

     Hek goratuz, bera goiti

     Zohakelakoan bethi.

Horla direnean ikhusten gaizo bi

Intsentsu ahurka emaiten elkharri

     Yendek ohi dute erraten:

Horra bi asto, hatz elkharri egiten.

Zuhur, heier dena begira trikatzen,

     Hirriz ohi da lehertzen.

Baderrat bada orai naski gehiago

     Erran behar nuken baiño.

Zure maiestateak uste dut hargatik

Nahiko ez dautala horren gatik gaitzik.

     Berak desiratu zuen,

     Ikhastea ahal bazaiten,

Hortako etsenplu zenbait ekharririk,

     Eta guzien gaiñetik,

     Amodio propialak

     Nola zituen yendeak

     Lilluraturik tristeki,

     Egiten haiñ hirigarri.

Inyustuak bere xaindea baduke:

Asti gehiago hunek nahi luke.

Pontu hau tratatu hark othe zuenez

Orai arte nago ni eziñ yakiñez.

     Gure dotora hargatik,

     Nere arabera segurik,

     Etzaiteken aski xoro

     Orduan ez pentsatzeko

     Halako eskolier bati,

     Errege deithatuari,

     Sobra etzela fidatzeko.

     Bazakiken, zen madrea,

     Orok ongi dakitena,

     Printzer egia erratea

     Eztela gauza errexena.

BI ADISKIDEAK

     Monomotapa deithatzen

     Den irla batean lehen

     Adiskide bi baziren

     Zointarik, batek zuena

     Baitzen orobat biena.

     Hango adiskidek garabik

Ez omen diote hemengoer zorrik.

Gau batez bakotxa zagoela lotan

     Morfeoren besoetan:

Bi maithetarik bat da yauzten ohetik

     Zerbaitek alarmaturik:

Badoa lasterrez bertzea baithara,

Othe den han berri deusik, yakitera:

Sehiak airoski ditu eraikiten:

     Morfeok yauregiaren

     Portalia unkitu zuen.

     Adiskidea lo-hordi,

     Estonitzen da handizki.

     Boltsa kuxean harturik,

     Herresaka harmaturik,

     Badoako bertzeari,

     Eta badiotzo: Anai,

     Ardura ezta zure oldea,

     Lotan denean yendea,

     Zu yaikirik ibiltzea;

     Badakizu zuk hobeki

     Bali arazten segurki

     Lotarako den ephea.

Zure dirua oro zaudeia galdurik,

     Yokoan sobra haririk?

Huna nere boltsa ez izan griñarik.

     Edo duzu xuritzeko

     Zenbait afera ohorezko?

Huna nere ezpata zure zerbitzuko.

     Ez, dio bertzeak phozik:

     Kasu hoiek bietarik,

     Ez bat, ez bertzea eztut nik.

     Esker dautzut nere ahalaz

     Zuk erakutsi lehiaz.

Baiña agertu zaizkit, lo nindagoela,

     Tristesko zindurela.

     Beldurtu naiz egia zen:

Horra herresaka nola ethorri naizen.

     Eta orai gerthatuaren

     Bertze deus hemen kausarik,

     Ezta amets tzar hori baizik.

     Hek bietarik zoiñ zena

     Adiskide hoberena?

     Hobeki maithe zuena?

     Zer zaik, nere leitzalea?

     Eztuk errex yuiatzea.

     Etzaik zela kasu hori

     Proposa-kidiñ segurki?

     Zoiñ den gauza bat gozoa

     Adiskide egiazkoa!

     Hark xerkatzen ditu berak

     Maithatuaren beharrak:

     Doakolarik hortako

     Bihotzaren zolaraiño:

     Eta haren laguntzeko

     Beira eskearen ez dago.

     Ondokoan bereziki

     Dagoko leial konstanki.

Amets bat, ez deus bat, harentzat da askiko

     Maitheaz dioanean,

     Hari betan bihotzean

     Trantzea sar-arazteko.

LEHOIÑA ETA ULIA

          Hail! marmotxa ez deusa!

          Lurraren korotza!

     Zerron lehoiñak haidorki

     Egun batez ulitxari.

Hunek! zioela gerla deklaratzen,

Uste duka, derro, nauela lotsatzen

     Edo batere antsiatzen

     Hire errege-tituloak?

     Hi baiño puxantagoak

     Dituk indarrez idiak:

     Eta hauk bazarabilzkat

     Nik nahi dudan alderat.

     Erran dueneko hori,

Gerlari bera, eta bere trunpetari,

     Guduaren seiña yorik,

     Eta aphur bat urrundurik,

     Abiaduran sarthurik,

     Lehoiñari badoako;

Buru-gibelean ausikiz datxako.

Gure monarka da yartzen berehala

     Erhoa diduriela;

     Arrapoa ezpaiñetarik,

     Inharrak begietarik

     Phernesian darizkola:

Hunen orotara, inguru guzian,

     Oro sarthuak ikharan,

     Gordetzen dire kuxian.

     Eta hots handi hau dena

     Da lana ulitxa batena.

Uli-muki batek haiñ du tormentatzen,

     Ehun tokitan sistatzen,

     Orai bizkar-hezurrean,

     Handik bustan inguruan,

     Gero fite muturrean;

     Azkenean sartzen zaio

     Sudurraren zolaraiño.

Errabia ordutik gaiñdiz badoako:

     Etsai eziñ ikhusia,

     Eramanik biktoria,

     Hirriz badago hazia.

Ikhustearekin abre bentzutua

     Errabiak zoratua,

     Bere hortz eta atzaparrez

     Segur ez hala ohituez,

     Bere azala sakaillatzen,

     Parte orotan odolztatzen:

     Buztana ere badabillka,

     Bi sahetsetan aldizka,

     Airea alferretan yoka:

     Eta bere guduetan,

     Haiñ da hebaiñdu fiñean,

     Non, akitua, ahitua,

Muturraz lurrean baidago ezindua.

Mormotxak utzi du glorios gudua.

Yo zuen bezala gonbataren seiña,

Yotzen du halaber biktoriarena.

     Badoa alde orotara

     Berria publikatzera:

     Eta baturik bidean

     Marmalo bat enboskadan,

     Hunen saren traidorean

     Finatzen da ordu gaitzean.

Bada hemen guri zer zaiku agertzen?

     Bi gauza hautxek bederen:

     Bata, etsai lanyerosenak

     Direla maiz ttipienak.

Bertzea aldiz, lanyer handienetarik

     Uruski dena atheratzen,

     Maiz afera txar batetik

     Eziñ yalgiz dela galtzen.

Ibai iraganik, xirripan ithotzen.

ARRATOIÑEN BILLTZARRA

Rodilard izena zuen gathu bat zen,

Zoiñak arratoiñez egiten baitzuen

     Haiñ bertze masakre,

Non ya ez baitzen nihon ikhusten batere.

     Haiñ zen yadan iñobrea

Harrek sepulturan emanen nonbrea.

     Gelditu ziren bakharrak.

Eziñ atrebituz uztera xiloak,

     Zaudezen tripak zimurrak.

     Oste miserableari

     Murde Rodilardo hori

     Etziduritzon gathua,

     Baiña ifernuko diabrua.

     Bada, egun batez galaia

     Nola baitzen atheraia

     Urrun toki goretara,

     Omen, emazte-ketara,

     Usaiaren arabera;

     Han bere egitekoetan

     Harrek zaraman denboran,

     Ziren arratoin guziek

     Xoko batera billduek.

     Kontsillu iduki zuten,

Orduko hersturan zer egiñ behar zen.

     Hasteko, president yaunak,

     Persona guziz prudentak,

     Haren oldez, erran zuen,

     Sarri baiñon, orai lehen,

     Behar zitzaiola ezarri

     Lepotik Rodilardori

     Krokoila ozen bat dilindan:

     Ezik ordutik, zenean

     Gerlarako atheratzen,

     Noiz eta non pasatzen zen

     Aise zutela yakiñen;

     Eta hola abisatuak,

Lurpera itzuriko zirela guziak:

     Hark etzuela garabik

     Aurkitzen bertze moienik.

     Agertu ziren bada oro

     Presidentaren bozeko:

     Ziduritzon bakotxari

Gauza hoberik deus ez zaitekela aurki.

     Baiña lana zen dorphea

     Hari kroskoila lotzea.

     Batek zerran: ni ez noa,

     Ez naiz segur haiñ astoa.

     Bertzeak: ere ez noa ni,

     Nahi duena gan bedi.

     Hala non, deus egiñ gabe,

     Goan baitziren zoiñ bere alde.

     Ikhusi dut nik kluba asko

     Egiten espantu franko,

     Obratzen aldiz gutisko:

     Ez kluba arratoiñezkoak

     Baiña zitoienezkoak,

     Baita yakintsunezkoak.

     Behar da deliberatu?

     Ezta falta kontseillari,

     Elhe eta haro ausarki.

     Behar da obrara pasatu?

     Ez daiteke nehor aurki,

     Larrua da maithiegi.

ASTO KARDOZ KARGATUA,
ETA ASTO GATZEZ KARGATUA

Asto-zaiñ bat behiñ zetro bat eskuan,

Ale enperadore romano, zioan

Beharri luze-dun bi abre aitziñean.

     Bat, kardoa zaramala,

Ariñ bazioan kurrier bat bezala,

Bertzea, karga arrolzez iduri zuela

     Ardura othoitztu behar zen

     Lagunari zarrioen:

     (Asto zaiñaren othoitza

     Ezta luzea, ez gaitza)

     Urhatsa haiñ nagi zuen,

     Kargatzat gatza baitzuen.

     Gure pelegriñ harroak

Iraganik mendi, bide, eta haranak,

     Arribatu ziren azkenean horla,

     Ibaso baten hegira,

Asto-zaiñak zoiña, toki hartan bertan,

     Asko bertze helantzetan,

Galtzak altxaturik baitzuen iragan.

     Astoak baratzen dire

Net enbrazatuak urari begira.

Asto-zaiñak dio han kardo-dunari

     Bizkarrera egiten yauzi:

     Bertzea yoiten duela

     Bere aitziñean urera,

          Hau nahi izan baitzen

          Bere buruz yokatu,

          Tulubi batean zen

          Ustekabetan sarthu:

Baiña bihurtu zen laster ur gaiñera,

     Eta zilhotik athera:

Ezen igerika zebillan denboran,

     Gatz guzia bizkarrean

     Urthu zitzaion haiñ ongi,

Non sorbaldetan deus ez baitzuen senti.

     Hunek bezala egiñ hemen

Konpai kardo-dunak nahi izan zuen,

     Eta zikiroa iduri,

     Lehen goanari yarraiki.

     Horra astoa enbrazatua

Lepoaz-gorago urean sartua

Kardoz eta gidaz betan kargatua:

     Hirur gauzak igerika

Uretik edaten zoiñ gehiagoka,

     Kardoa, astoa eta giza.

     Kardoa egin zen hain pisu,

     Eta urez haiñ zen hanpatu,

     Non borriko eziñdua,

     Bere kargaz gainditua,

     Hegira ezin baitzen heldu.

Giza bi besoez zagokon lothua,

Biziaz ordutik arras etsitua:

Baiña laguntzera norbait yiñ zitzaien:

Guti duke inport yakitea nor zen;

     Biz aski dadiñ yakiña.

     Bertzek egiten dutena,

     Bethi eztela egiteko,

Ez bada antzara, edo bedere zikiro,

     Hori nuen errateko.

AXERIA ETA INDI-OILLASKOAK

     Indi-oillasko multzo bat

     Zuhaitz baten adarrerat

Bethi zioazkon hegaldaka itzuri

     Axeri gosetu bati:

     Handik beira zagozkola,

Zitadela segur batetik bezala,

     Hartaz trufatzen zirela.

     Ez zitzaion sobera eder

     Biaia guziak alfer,

Ikhustea bethi, hark bere burua

     Hetaz mistifikatua.

     Zer bada! ziotzan harrek

     Oillasko nini horiek

     Bethi naute yokaturen

     Eta lege komunari

     Nigota horiek xoilki

     Zaizko bethi itzuriren!

     Ez hargatik, diabruen den!

     Errana konplitu zuen.

Illargia orduan baitzen xuri-xuri,

Maistroaren kontra bazuen iduri

Piruak lagundu zituela nahi.

Bainan hura ez baitzen aprendiz lanean

     Toki setiatzekoan,

     Amarru tzar hau ordutik

     Athera zuen zakutik.

     Alegia nahi zuhaitzerat igan,

     Yauzten zaio abiaduran,

Eta dagokio laur atzez yosia;

     Handik lurrera eroria,

     Egiten du hillarena,

     Fite errepitztuarena.

     Arliñek nihoiz eztu

Haiñbertze deustu, ez yusta egiñ izatu:

Orai kokoriko uzkia lurrean,

Uzkiz gora gero zangoak airean,

     Buztana darabilkala

     Abeniko bat bezala:

     Eta bertze ehun dosteta,

Zoiñeri begira zitho malurusek

     Aspaldi logaletuek,

Ez baitzezaketn lokumarik dasta.

Etsaiak idukiz hekien begiak

Toki bat berera bethi iraziak,

     Haiñ zituen unha-razi

     Logalez tontotuak

     Eta lotsaz zoratuak

     Hainbertze llillura-razi:

Bederazka erortzen non baitziren hasi.

     Brigantak eror-ahala

     Bazematzan bazterrera,

     Goratzeko despentsara

     Hobeki lana etzoaken,

Erdiak bederen erori baitziren.

Lanyera gogoan sobera egoitea,

     Ezta hoberen moldea

     Hartarik eskapatzeko;

     Aitzitik hobekiago

     Hartan arras erortzeko.

     Eta laket du fortunak

     Laguntzen animodunak.

GATHUA ETA BI GARRAIOAK

     Gathu bat adiñez berdiñ

     Garraio gazte batekiñ,

Haren hurbillean zuten aloyitu,

Zuenaz gerostik sehaska kitatu:

Kaiola otharretik net hurbill zagoen,

Biek bethitikan laratz bera zuten.

Xoria zitzaion hari kaik bethi

     Tentan gathu maltsoari:

     Hark mokoa yoko hortan,

     Hunek pattak zarabilzkan:

     Baiña halere etzioen,

     Batere miñik egiten;

     Haiñitz zioen barkhatzen.

Are bazukeien eskrupula handi

Ematea punttak bere palotari.

     Xoriak, burxoroago,

     Moko-kolpe zemon asko

Maistroa nola zen persona prudenta

Eskusatzen zion dosteta inprudenta:

Adiskide artean etzaio iñoiz ere

Kolera itsuari behar eman bide.

Nola biek elkhar haur danik baitzuten

     Den ongiena ezagutzen,

Bezauzkan bakhean ohitza luzeak:

Ziñetara iñoiz ez zoazen dostetak.

     Noiz eta ere egun batez,

     Ondikoz hala beharrez,

Hauzo hurbilleko garraiotarik bat

Yin baitzitzaioten bisita egiterat.

     Eta egiñ ere bai fite

     Pierrot gaixtginaren,

     Eta manun zuhurraren

     Dostetako lagun trebe.

Bi xoriek liskar hor altxatzen dute:

     Manun ere ez dago nutre.

     Arrotz hunen zer freskura!

     Diotza, ethortzea horla

     Pierroten laidatzera!

Hauzoko xoria zaiku beraz yinen,

     Eta gure du yanen!

Ez hargatik hori, gathu guzien den!

     Eta sarthurik guduan,

     Arrotza iretsten du bertan.

     Mafua! derra ihiztariak,

     Sekula ez nuen erranen

     Garraio grosier hoien

Gostua hain ona zuela yakiak!

Pentsamendu hori egitearekin

Bertzea iretsten du plazer handirekiñ.

Zer moral athera fabletto huntarik?

Fableak ez duke xede hori baizik:

     Eta deus eztu balio

     Baldiñ deus ez badarraio.

Bada guri hunek irakatsten dauku

Gormantari zeren eztela fidatu:

Bere zintzurraren esklaboa denak,

Iretsten tuela laster ontasunak,

     Bereak eta bertzenak,

     Bai bere haurrenak ere,

     Baita andrearenak ere,

     Ahal badu niholere;

     Damak ere yaunarenak

     Beite izan den gizenenak,

     Giltza non ez daukan yaunak:

Halere eztu zeren fidatu sobera,

Non ez luken eman giltzapean bera.

     Horla da askotan gerthatzen,

     Urus bizi zaitekena,

     Yaiuo ohe goxoan zena,

     Lastoan baita akabatzen.

GIZONA ETA ZUREZKO IDOLA

     Yentill batek bazadukan

Zurezko yainko bat maitheki etxean:

     Yainko gor diren hetarik

     Beharri-dun direlarik.

     Pagano harrek halere

Hanitz haren baithan bazuen sinhetsten.

     Deusik etzen haren-ganik

     Esperatzen ez zuenik;

     Gostatzen zitzaion ere

     Betze laur bezanbat aise.

     Harentzat botu, ofrendak

     Eta sakrifizoak,

     Idi xingolatuzkoak

     Ziren nihon ez zirenak;

     Nihoiz nihon idolarik

Mahaiñ hain nasayk izatu zuenik:

     Debozino horren-gatik

Yabeari deus ez zathorkiolarik,

     Ez zorion, ez ontasun,

     Tresor, edo ondokotasun;

     Yokoan ere ez fortuna,

     Ez faborerik mendrena.

Gehiago oraino, baldiñ bazen nonbait

Tenpest edo harri formatzen nolazpait,

     Segur hartarik partea,

     Eta boltsa gutitzea,

Zurezko Yainkoak bethi zaramala

     Bere pitantza ber-bera.

Azkenekotz bada, koleran sarthuri

Ez billtzeaz nihoiz haren-ganik deusik,

     Athelaga dautzu hartzen;

Idola zathitan ukhaldika ezartzen:

     Eta urrez bethea aurkitzen.

Hari nintzenean on egiten hiri,

Egiñ derautaka, dio, xaiñdez niri

     Konado batenik xoilki?

Hoa! nere egoitzatik yalgi hadi bertan;

Billha-zkik oraitik omaiak bertzetan:

     Izan behar haiz segurki

Yende torpe, groser, tonto hek iduri

Athera zoiñtarik ez baidaite deusik

     Makillaren bidez baizik.

Zenbat baihindudan nik bethetzenago,

Hanbat naduzkaken eskuak hutsago:

     Xaindatzea tonuz

     Egiñ diat buruz.

AXERIA ETA GIZA-ITXURA

     Handiak hurren guziak

Dire theatreko maskak iduriak.

     Yende aphalak bethiere,

     Sentsuek baidabilzkate,

Hekien kanpoaz hartuak daude aise.

Astoak ez ditu gaizoak yuiatzen,

     Ageri denetik baizen:

     Axeriak aldiz bethi

     Ditu begiztatzen funtski,

Alde orotarik behatuz arthoski.

     Eta ohartzen den pontutik,

Hetan eztela deus itxura ona baizik,

     Hetaz baderra trinkilki

     Lehen behiñ apreposki

     Iragan baten portretak,

     Omen, gerlari batnak,

     Zioena erran-arazi.

Giza-itxura bat zen gerriraiñokoa,

     Metal edo zurezkoa,

     Eta barnean hutskoa,

Naturalak baiño handiagokoa.

Axeriak beraz laudatzen zuela

     Net egillearen obra:

     «Zer buru ederra, dio,

     Fuiñez bethea balago!»

     Eta zenbat yaun handiri

Ez loakoketen konplimendu hori!

ARTZAIÑA ETA ERREGEA

Bi diabruk gure bizia daukate partitua,

Bere thronutikan ere zentzua kasatua:

     Ez ahal da bihotz hagitz guti baizik

     Tributa pagatzen her ez diotenik.

Heien puxantza eta izena galdetzen badauztatzu,

Handi-nahia, lamurra deitzen ohi ditugu.

Lehenaren erresuma urrunago dioa,

Amodioan berean hark baitu nausikoa.

     Hau aise erakuts niro nik;

     Baiña eztut bertze xederik

     Hemen erratea baizik

     Printze batek behiñ nola

     Eraman zuen gorthera

     Artzaiñ bat haran battik.

     Derradan istorioa.

Arbaso zenduen da denborakoa,

     Eta ez gure mendekoa.

     Ikhusirik erregeak

Arthalde eder batez estaliak landak;

     Alhan zaudezen ardiak

     Gorphutzez yori guziak;

     Artzaiñaren arthen bidez

     Zakhorztela urthe guziez

     Yabeari suma ederrak:

Artzaiña erregeri aditze ona-gatik

Guziz agradatu zitzaion ordutik.

Meredi duk, derra, hik bertze artzaikorik:

     Zikiro hoiek utzirik,

     Athor nerekiñ gorthera

     Gizon-artzaiñ izaitera;

Egiten haut yuie soberano bertan.

Horra gure artzaiña balentzak eskutan;

     Nahiz etzuen garabik

     Artzaiñ hark egundaiñotik

     Ikhusi gauza bertzerik,

     Bere arthaldea, kaikoa,

     Bere zakurra eta otsoa

     Eta ermitaiño bat baizik.

     Bazuen kaskoan seso;

     Gaitia badathor gero.

     Funtsean ontsa athera zen.

Ermitaua nola lehen hauzo zuen;

Erratera ethorri hula zitzaioen:

Atzarria othe naiz, ala ametsetan ni?

     Zer! zu gortheko, zu handi!

     Ez fida, othoi, printzeeri:

Lerrakor da bethi heien faborea;

Trunpakor ere bai her eman fedea;

     Areago dena oraiño,

     Gostatzen

     Baita kario:

     Enganio hoier ezen

Ez darraie nihoiz gaitz handirik baizen.

     Eztuzu ikhusten xarma

     Llilluratzen zaituena:

Adiskide gisa ni mintzo natzaitzu;

     Oro beldurtzeko tutzu.

Gizak hirri baizen egiten ez dio.

Ermitauak aldiz aitzina baderro:

     Zure zentzua ikhus azu

Nola dautzun yadan gortheak gutitu.

Diduritzait hemen ikhusten dudala,

     Itsu titxakabe hura,

     Zoiñak bidaiai batean

Baitzuen aurkitu zatzala bidean

     Suge hotzak gogortu bat;

     Hartu zuen azotetzat:

     Berea galdu baitzuen

Gerritik erori nola zitzaioen.

Eskerka zagokon titxaz zeruari:

Bideante batek noiz ota berari

Oyhuz baitzioen erran: o gizona!

     Zer da eskuan dakhartzuna?

     Aurtik-azu arren fite

     Animalia traidore

     Eta gaitz-emaille hori;

     Sinhesten ahal nauzu ni.

     Suge hori, diot, bada!

—Azotza da hau: —Ez, ez sugea da:

     Zer intres duket bada nik

     Erraiteko orai gezurrik

     Nagola haiñ khexaturik?

Tresor hori iduki nahi duzu, ala ez?

     —Baina funtsean, nolaz ez?

     Nere azotea tzartu zen;

     Net on bat dut edireiten!

Etzark zu mintzo yelosiaz baizik.

Eta etzion egiñ batere kasurik:

Halaber bizia laster galdu zuen;

     Atzartu bipera baitzen;

Eta ausiki miñki besotik baitzuen.

     Zutaz daitekenaz aldiz,

     Erratera atrebitzen naiz,

     Bazaitzula arribatuko,

     Are zerbait gaitztoago.

     Ah! heriotzea eztzada

     Zer dakiket niri gertha?

Atsekabe milla zaizkitzu yautsiren

Ermitau profetak bada erran zioen.

     Ethorri zitzaizkon ere:

Ermitaiñoa etzen trunpatu batere.

     Gortheko izurri diren,

Milla amarru gorde han darabilzkaten

Yende tzar batzuek, haiñ ontsa egiten zuten;

     Yuiearen yustizia

     Eta hunen merezia,

     Non printze onegiari,

     Elhe tzarrez uspitxgarri,

     Hek egiñ baitziotzaten.

     Banderiza da formatzen,

Eraikiten laster lekhuko faltsoak,

Harrek bere arrastez zaurthurikakoak.

Horra non, derrate, gure ontasunekiñ

Yuie horrek duen yauregi bat egiñ.

     Erregek nahi izan zuen,

Izantzak ikhusi zoiñ handiak ziren.

     Orotan eztu ikhusten

     Fortuna arteko bat baizen;

     Desertua laudatua,

     Pobrezia prezatua

     Horiek dire nausiak

Ikhusten dituen manifizentziak.

Baderrate orduan: bertze amarru bat du,

     Maltzur horrek pratikatu.

     Horren tresor handia oro,

Diamante eta perla fiñenetan dago:

Hor dauka kutxa bat inobre handia,

     Hetaz mukuru gaiñdia

     Hamar sarraillez hetsia.

     Berak arka ideki zuen:

     Eta net estonituak,

     Eta ahalkez gaiñdituak

     Bere etsai atrebituak

     Ederki utzi zituen.

     Kutxa zenean zabaldu

     Han etzen deusik agertu

     Zarpilleriarik baizen;

     Artzai-kapusailla han zen,

     Gapelu bat ere bazen,

     Yaketa, dibeziera,

     Kaltzoiñak eta zimitza

Bastoia eta, naski xirola han ziren.

     Oy! nere tresor gozoak,

     Bahi zorionezkoak,

     Ez yelosia kruelik,

     Ez traidorekeriarik

Zuen gaiñera iñoiz ez deithu izanak!

     Zathozte, dio, zathozte,

     Nere onak zuek zarete:

     Yauregi brillant hautarik

     Yalgi gaiten oraikotik,

     Hala-nola amets batetik.

     Errege yauna, barkhatu,

Baldiñ baiñ samiñki banaiz ni mintzatu:

     Aitziñetik usnaz yoa

     Naukan nere erorikoa,

     Nintzenean zoratua

     Kolpez haiñ gora altxatua.

     Sobera zait han laketu:

     Baña, yauna, badakizu

     Eztela nehor munduan

Bruma aphurño bat ez duenik buruan.

ARTZAIÑA ETA LEHOINA

     Artzaiñ batek arratsean

     Bere ardiak kondatzean,

     Aurkitu zuen kontua

     Goizaz geroz makurtua,

     Arthaldea gutitua.

Nahi izan zuen egin alegiña

     Atzemateko larroiña.

     Lurpe batera badoa

     Hara sartzeko zilhoa

     Otso-artez du ereiten

Haukien arraza baitzuen suspitxten.

     Nihaur hemen nagoela,

Eta atsegiñ horren gozoa dudala

     Derra, o Yainkoen nausia!

     Baldiñ nere ohoiñ handia

Arte hoietan sar-arazten baduzu;

Hogoi aratxetan nahi dut hautatu

Gizenena, eta hau zuretzat goardatu.

     Hunen hitz horietarat

     Yauzten da bertan kanporat

     Lehoiñ larrita hazkar bat:

Kukuilltzen da artzaiña biri-biribilla

     Eta baderra erdi hilla:

Ala giza iñulak ez baidaki hanbat

     Zer galde adreza zerurat!

     Nahiz atzeman larroiña

Arthalde maithea bakhantzen dautana;

     Eta hura laze hautan

     Harturik ikhustekotan,

Agindu dautzut, o Yainkoen nausia!

     Aratxe bat net yoria;

     Orai bada bertze alderat,

     Nahi baduzu zuk egiñ

     Ni-ganik urrun goan dadiñ,

     Agintzen dautzut idi bat.

LEHOINA ETA IHIZTARIA

Gizonki fanfarrun ihikikoi bati

     Hill baitzitzaion berriki

     Zakur arraza oneko bat,

     Zoiña, ziñez baitzadukan

     Lehoiñ baten sabelean

     Zela gan aloyitzerat:

     Artzaiñ bat ikhusi zuen:

     Erakuts zadazu arren

     Diotzo, nere ohoiñaren

     Etxea nontsu othe den;

     Dukedan orai beretik

     Arrazoiña haren-ganik.

     Artzaiñak baderra bada:

     Mendi horren aldera da:

Illean pagatzen xuxen diodala

     Zikiro baten grabela,

     Kanpaiña guzian libre

     Gogara ni banabilke,

     Eta trankill banagoke

     Horla zaudela hitzketa,

     Lehoiña hor yalgiten da:

Fanfarruna laster gordetzera dago:

     O Yupiter oyhuz dio:

Erakuts zadazu ihes-lekhu zenbait

     Eskapa nadiñ nolazpait.

Kuraia egiazkoa ezta ohi frogatzen,

Erhiez unkitzen den, lanyerean baizen:

Hulako bazabillan, lanyeraren billha,

     Berak ezen zerran hala;

     Zoiña, bertzerik derrala,

Ikhusi dueneko, ziñez dathorrela,

Ihesari baitzaio lotzen berehala.

OTSOA HAUZITAN AXERIAREKIN
XIMINOAREN AITZINEAN

     Otso batek zerran noizbait

     Ziotela ebatsi zerbait:

     Axeri bat hauzokoa

     Aski biz gaitztokoa,

     Laster zuen akusatu,

     Eta yuietara deithu:

     Ximinoa emanik yuie

     Pletiatu ziren luze:

     Ez abokaten mihiaz

     Baiña bakotxa bereaz

     Nihoiz ximino orhoitean

     Nihongo tribunaletan,

     Etzen agertu garabik

     Kausa nahasiagorik,

     Yuiatzeko gaitzagorik:

     Yuiea bere foteillan

     Zagon izerdi-phatsetan.

Pletiak luzaro zirenean egin

     Elhe eta haro askorekiñ;

     Yaun yuieak baitzakien

     Biak zoiñ gatztoak ziren,

Maitheak, derroie, duela ya aspaldi,

Nik ongi badakit zuen bien berri:

Horren-gatik, biek baduzue hemen

Yustu den amanda berdiñ pagaturen.

Hi ezen, otsoa, haiz errenkuratzen

     Hartu deus ez zaiken arren.

Aldiz, axeria, hik duk eramana

     Hemen galdetzen zaikena.

Yuieari hemen ziduritzon naski,

Yuiaturik ere, kasik nola-nahi,

     Kondenatzean bandit bat,

     Tronpa ez daitekela hanbat.

LIBURU SEIGARREN ETA AZKENAREN AKABANTZA